Để hiện thực hóa tầm nhìn về một đô thị thông minh thực thụ, Việt Nam cần tháo gỡ những “điểm nghẽn” cốt lõi về hạ tầng dữ liệu phân mảnh, năng lực phân tích của các Trung tâm giám sát, điều hành thông minh (IOC) và sự thiếu hụt công nghệ bản sao số…

Phát biểu khai mạc Triển lãm quốc tế đô thị thông minh Châu Á 2026 (Smart City Asia 2026) ngày 6/5/2026 do Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số phối hợp với Exporum Hàn Quốc chủ trì tổ chức, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định đã nhấn mạnh vai trò tiên quyết của đô thị thông minh trong bối cảnh hiện nay.

BA “ĐIỂM NGHẼN” LỚN CẢN TRỞ TIẾN TRÌNH THÔNG MINH HÓA

Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, quá trình toàn cầu hóa cùng với làn sóng Cách mạng công nghiệp 4.0 đang tái định hình mọi lĩnh vực đời sống, trong đó đô thị thông minh chính là biểu hiện cụ thể, sinh động và rõ nét nhất của việc phát triển chính quyền số, kinh tế số và xã hội số.

Tuy nhiên, công nghệ không đơn thuần chỉ đóng vai trò là công cụ hỗ trợ mà phải được nhìn nhận là động lực cốt lõi để thực hiện quá trình "thông minh hóa" các đô thị. Lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ khẳng định: "Nếu không làm chủ được các công nghệ lõi, việc xây dựng đô thị thông minh sẽ chỉ dừng lại ở mức độ số hóa các quy trình quản lý hành chính thông thường. Điều này khiến hệ thống không thể đạt tới khả năng phân tích, dự báo chính xác và thực hiện tối ưu hóa tự động – những yếu tố then chốt tạo nên sự khác biệt của một đô thị hiện đại".

Mặc dù, Việt Nam đã đạt được những thành tựu ban đầu đáng khích lệ trong việc triển khai đô thị thông minh tại các địa phương, nhưng qua nghiên cứu và đánh giá thực tiễn, Bộ Khoa học và Công nghệđã chỉ ra ba rào cản lớn cần sớm được giải quyết.

Thứ nhất: Sự phân mảnh trầm trọng của hạ tầng dữ liệu đô thị.

Thứ trưởng Lê Xuân Định chỉ rõ thực trạng các đô thị đang xây dựng hệ thống theo chiều dọc, tức là mỗi sở, ban, ngành tự vận hành một hệ thống riêng biệt. Cách làm này dẫn đến tình trạng hình thành các “ốc đảo dữ liệu”, nơi thông tin bị cô lập và không thể kết nối.

Dữ liệu hiện nay được thu thập từ quá nhiều nguồn, sử dụng các công nghệ khác nhau và lưu trữ trên các nền tảng thiếu sự đồng nhất. Đặc biệt, sự thiếu hụt một "ngôn ngữ chung" – tức là các Tiêu chuẩn Quốc gia về cấu trúc, định dạng dữ liệu và giao diện lập trình ứng dụng (API) đã khiến việc chia sẻ và kết nối trở nên bất khả thi. Hệ quả là việc tích hợp dữ liệu đa ngành vào kho dữ liệu chung không chỉ tốn kém, mất thời gian mà còn triệt tiêu khả năng tạo ra "trí tuệ tổng hợp" cho đô thị.

Thứ hai: Các Trung tâm giám sát, điều hành thông minh (IOC) chưa thực sự “thông minh”.

Hiện nay, nhiều trung tâm IOC cấp tỉnh mới chỉ dừng lại ở vai trò là một trung tâm giám sát và hiển thị dữ liệu (dashboard) đơn thuần. Khả năng phân tích dữ liệu lớn (Big Data) và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để đưa ra các kịch bản điều hành tự động hay dự báo tương lai vẫn còn rất hạn chế.

Trong khi đó, một IOC tiêu chuẩn phải có khả năng dự báo các nguy cơ thực tế như tắc đường, úng ngập, dịch bệnh hoặc tối ưu hóa năng lượng công cộng trong thời gian thực. Để làm được điều này, việc làm chủ các công nghệ lõi AI, nhất là các mô hình học máy được huấn luyện dựa trên đặc thù dữ liệu của Việt Nam, là yêu cầu bắt buộc.

Thứ ba: Sự thiếu hụt của công nghệ “bản sao số” (Digital Twin) và khả năng mô phỏng.

Trong khi các đô thị tiên tiến trên thế giới đã sử dụng Digital Twin để mô phỏng và quản lý tương lai, các thành phố tại Việt Nam vẫn đang thiếu một nền tảng để tái tạo không gian vật lý lên môi trường số một cách sống động.

Tại hội thảo chuyên đề “Công nghệ bản sao số trong phát triển đô thị thông minh” thuộc khuôn khổ sự kiện, TS Nguyễn Quân, Nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ cũng khẳng định công nghệ bản sao số chính là một trong những trụ cột quan trọng nhất trong tiến trình chuyển đổi số đô thị tại Việt Nam.

CHIẾN LƯỢC THÁO GỠ VÀ CÁC TRỤ CỘT GIẢI PHÁP TRỌNG TÂM

Đứng trước cơ hội bứt phá, lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh rằng đô thị thông minh không phải là đích đến cuối cùng mà là một hành trình đổi mới sáng tạo không ngừng.

Để tháo gỡ các điểm nghẽn, Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất tập trung nguồn lực vào 5 nội dung trụ cột.

Thứ nhất: Xác lập tầm nhìn "chuyển đổi kép" - xanh và số. Theo lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ, đô thị thông minh không chỉ là đô thị được trang bị công nghệ cao, mà mục tiêu cuối cùng phải là sự phát triển bền vững. Đây là sự kết hợp chặt chẽ giữa yếu tố hiện đại hóa công nghệ và bảo vệ môi trường.

Thứ hai: Thiết lập quy chuẩn, tiêu chuẩn quốc gia về dữ liệu. Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ phối hợp với Bộ Xây dựng và các bộ ngành liên quan để nhanh chóng ban hành các Tiêu chuẩn Quốc gia và Quy chuẩn Kỹ thuật Quốc gia (QCVN) về dữ liệu và kết nối liên thông trong đô thị thông minh. Mục tiêu là thúc đẩy dòng chảy dữ liệu đạt tiêu chuẩn “đúng – đủ – sạch – sống – thống nhất – dùng chung”.

Thứ trưởng Lê Xuân Định nhấn mạnh: "Chỉ có dữ liệu chất lượng cao và được cập nhật liên tục mới có thể tạo ra trí tuệ đô thị thực sự phục vụ cho các thuật toán AI".

Thứ ba: Ưu tiên đầu tư nghiên cứu và phát triển (R&D) công nghệ lõi phát triển đô thị thông minh. Nhà nước sẽ tập trung nguồn lực từ Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia để tài trợ cho các nghiên cứu về AI trong quản trị đô thị, đặc biệt là học máy cho phân tích giao thông, năng lượng và ứng phó biến đổi khí hậu.

Đồng thời, cần hỗ trợ các viện nghiên cứu và doanh nghiệp phát triển các nền tảng Digital Twin “Make in Vietnam” để các địa phương có công cụ mô phỏng hiệu quả với chi phí thấp.

Thứ tư: Kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và cơ chế thử nghiệm (sandbox). Mô hình liên kết “ba nhà” (Nhà nước – Nhà khoa học – Nhà doanh nghiệp) cần được đẩy mạnh thông qua các hợp tác công – tư (PPP) chiến lược.

Bộ Khoa hoc và Công nghệ đề nghị các địa phương cần “đặt hàng” các bài toán cụ thể cho cộng đồng doanh nghiệp và viện nghiên cứu. Đồng thời, cần mạnh dạn biến đô thị thành “phòng thí nghiệm sống” (Living Lab) thông qua cơ chế sandbox pháp lý để thử nghiệm các công nghệ mới như xe tự hành, drone giao hàng hay quản lý năng lượng thông minh.

Thứ năm: Phát triển nhân lực và đề cao đạo đức dữ liệu.

Lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ cho rằng bên cạnh việc đào tạo kỹ sư, cần chú trọng bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lý có tư duy dữ liệu thông qua các chương trình chuyên sâu về khoa học dữ liệu và an ninh mạng. Đặc biệt, yếu tố an ninh thông tin và quyền riêng tư của người dân phải được đặt lên hàng đầu.

Thứ trưởng Lê Xuân Định khẳng định: "Quan điểm xuyên suốt của Bộ Khoa học và Công nghệ là công nghệ phải phục vụ người dân, không được xâm phạm quyền cá nhân và đây là nguyên tắc không thể thỏa hiệp".

Bổ sung thêm, TS Nguyễn Quân nhấn mạnh để các công nghệ này triển khai hiệu quả và thực chất, cần phải hoàn thiện thể chế song song với phát triển hạ tầng dữ liệu và thúc đẩy hợp tác đa bên. Chỉ khi các rào cản về cơ chế và kỹ thuật được gỡ bỏ, đô thị thông minh mới thực sự trở thành không gian sống đáng mơ ước cho cư dân Việt Nam trong tương lai.