Sử dụng kháng sinh có kiểm soát: Hướng đi bền vững cho ngành chăn nuôi

Hội thảo “Giải pháp sử dụng kháng sinh có kiểm soát trong chăn nuôi” vừa diễn ra tại Trường Đại học Nông Lâm TP. Hồ Chí Minh, đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về nguy cơ AMR (kháng kháng sinh) và mở ra hướng đi bền vững cho ngành chăn nuôi.

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn trước đây (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã có Thông tư 12/2020/TT-BNNPTNT về kiểm soát chặt chẽ việc kê đơn và sử dụng thuốc thú y, đặc biệt là kháng sinh. Đồng thời, Bộ cũng đã ban hành Kế hoạch hành động quốc gia (NAP) về quản lý kháng sinh và phòng chống kháng kháng sinh (KKS) tập trung vào 7 nhóm giải pháp: kiện toàn hệ thống quản lý; hoàn thiện pháp luật; tăng cường kiểm tra giám sát; nâng cao nhận thức cộng đồng; thúc đẩy thực hành tốt; giám sát tồn dư thuốc và hợp tác đa ngành.

Đặc biệt, từ ngày 1/1/2026, Việt Nam sẽ chính thức cấm hoàn toàn việc sử dụng kháng sinh để phòng bệnh trong chăn nuôi, chỉ cho phép điều trị theo đơn của bác sĩ thú y. Đây là một bước đi quan trọng trong cuộc chiến chống lại tình trạng kháng kháng sinh (AMR) đang ngày càng gia tăng, đe dọa sức khỏe cộng đồng và an ninh lương thực.

NGUY CƠ VI KHUẨN KHÁNG THUỐC HIỆN DIỆN TRÊN SẢN PHẨM CHĂN NUÔI

Kháng kháng sinh đang trở thành một vấn đề nghiêm trọng trên toàn cầu, với khoảng 700.000 ca tử vong mỗi năm do AMR, và con số này dự báo có thể lên tới 10 triệu ca vào năm 2050 nếu không có biện pháp kiểm soát hiệu quả. Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này là việc lạm dụng kháng sinh trong y tế, nông nghiệp và chăn nuôi, khiến vi khuẩn ngày càng thích nghi và kháng thuốc. Điều này không chỉ gây khó khăn trong việc điều trị bệnh ở vật nuôi, mà còn tiềm ẩn nguy cơ lan truyền sang người, đe dọa sức khỏe cộng đồng.

Theo PGS.TS Võ Thị Trà An đến từ Đại học Nông Lâm TP. Hồ Chí Minh, vi khuẩn kháng thuốc không chỉ xuất hiện trong bệnh phẩm từ người, mà còn hiện diện trong thịt, trứng, sữa - những sản phẩm chăn nuôi quen thuộc. Nghiên cứu quốc tế và trong nước cho thấy Salmonella, E. coli, Staphylococcus aureus, Clostridium, Pasteurella multocida, Actinobacillus pleuropneumoniae… đều ghi nhận tỉ lệ kháng kháng sinh cao, từ 70% trở lên, có trường hợp đa kháng thuốc.

Kết quả phân lập từ thịt heo và sữa bò cho thấy nhiều chủng S. aureus có tỷ lệ kháng cao với penicillin, ampicillin và tetracycline. Tương tự, E. coli phân lập từ heo tại TP. Hồ Chí Minh cũng thể hiện mức kháng thuốc đáng báo động, với hơn 85% kháng tetracycline và gần 60% kháng nalidixic acid. Thực trạng này không chỉ gây khó khăn trong điều trị bệnh ở vật nuôi, mà còn tiềm ẩn nguy cơ lan truyền sang người, đe dọa sức khỏe cộng đồng.

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng việc sử dụng kháng sinh cần phải có trách nhiệm, kết hợp với các giải pháp sinh học và công nghệ tiên tiến. Điều này không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe cộng đồng mà còn tạo nền tảng cho ngành chăn nuôi Việt Nam phát triển an toàn và hội nhập quốc tế.

Bên cạnh đó, việc tuân thủ nguyên tắc sử dụng kháng sinh hợp lý là rất quan trọng. Theo ThS. Nguyễn Văn Non - Chuyên gia ngành heo, việc sử dụng kháng sinh chỉ nên áp dụng trong những trường hợp cần thiết, không lạm dụng và phải ghi chép rõ ràng liều lượng và thời gian. Điều này không chỉ giúp điều trị hiệu quả, mà còn góp phần bảo vệ “tài sản kháng sinh” cho các thế hệ sau.

CHỦ ĐỘNG ÁP DỤNG CÁC GIẢI PHÁP CÔNG NGHỆ SINH HỌC

Tuy nhiên, việc chuyển đổi sang mô hình chăn nuôi không kháng sinh là một thách thức lớn. Các chuyên gia cho rằng mặc dù chăn nuôi không kháng sinh chưa thể thực hiện được ngay, nhưng chăn nuôi không tồn dư kháng sinh đã được thực hành tại nhiều quốc gia trên thế giới. Tại Thái Lan, mô hình chăn nuôi gà không kháng sinh được quản lý nghiêm ngặt từ con giống, thức ăn, chuồng trại cho đến yếu tố con người, nhằm đảm bảo không mang mầm bệnh vào trang trại.

Đặc biệt, tại Mỹ và Nhật Bản, kháng sinh vẫn được sử dụng nhưng phải tuân thủ quy định nghiêm ngặt về thời gian bán hủy. Với gà xuất khẩu sang Nhật Bản, bắt buộc áp dụng nuôi hữu cơ trong 10 ngày cuối hoặc từ sau 21 ngày tuổi để đảm bảo an toàn thực phẩm. Điều này cho thấy rằng, việc kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng kháng sinh là cần thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng và phát triển bền vững cho ngành chăn nuôi.

Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp cần chủ động áp dụng công nghệ sinh học và các giải pháp thay thế kháng sinh. Trung tâm Nghiên cứu - Phân tích - Xét nghiệm - Tầm soát R.E.P (R.E.P Labs) đã xây dựng quy trình xét nghiệm vi sinh thú y tiên tiến, cho phép xác định chính xác tác nhân gây bệnh và lựa chọn kháng sinh còn nhạy cảm, góp phần nâng cao hiệu quả điều trị và giảm nguy cơ kháng thuốc trong chăn nuôi.

ThS.Phạm Thái Bình, Giám đốc R.E.P Labs, nhấn mạnh: "Việc sử dụng kháng sinh có kiểm soát, tức là đúng tác nhân, đúng loại thuốc, đúng liều lượng và đúng thời gian điều trị, là một trong những giải pháp quan trọng hiện nay. Cùng với đó, cần tăng cường các biện pháp phòng bệnh thay thế như an toàn sinh học, vaccine và chế phẩm sinh học. Đây là hướng đi bền vững giúp hạn chế kháng kháng sinh, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế". 

Cuộc chiến chống kháng kháng sinh trong chăn nuôi Việt Nam đang đứng trước nhiều thách thức, nhưng cũng mở ra nhiều cơ hội cho sự phát triển bền vững. Việc áp dụng các giải pháp thay thế kháng sinh, kết hợp với quản lý chặt chẽ và nâng cao nhận thức cộng đồng sẽ là chìa khóa để ngành chăn nuôi Việt Nam phát triển an toàn, bền vững và hội nhập quốc tế. Chỉ khi tất cả các bên cùng chung tay hành động, chúng ta mới có thể bảo vệ sức khỏe cộng đồng và đảm bảo an ninh lương thực trong tương lai.