Sửa đổi Luật Bưu chính trong bối cảnh bùng nổ thương mại điện tử

Bộ Tư pháp vừa đăng tải hồ sơ thẩm định dự án Luật Bưu chính (sửa đổi). Theo Bộ Khoa học và Công nghệ - đơn vị chủ trì soạn thảo, sau 15 năm thực thi Luật Bưu chính năm 2010, cấu trúc thị trường bưu chính đã có sự dịch chuyển. Dịch vụ thư suy giảm nhanh chóng, còn dịch vụ gói, kiện hàng hóa phục vụ thương mại điện tử trở thành động lực tăng trưởng chủ yếu của ngành.

Bưu chính ngày càng gắn chặt với hoạt động trong chuỗi cung ứng logistics, bao gồm, hoàn tất đơn hàng, chuyển phát hàng hóa đến người tiêu dùng cuối cùng.

Cùng với sự tăng trưởng nhanh của thương mại điện tử trong 10 năm qua, bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu của xã hội trong kỷ nguyên chuyển đổi số, đảm bảo cho “dòng chảy vật chất” của xã hội được thông suốt cùng với “dòng chảy dữ liệu”.

Giai đoạn 2020 - 2025 thị trường này đã chứng kiến sự tăng trưởng bùng nổ. Tổng sản lượng bưu gửi tăng hơn 4 lần, từ hơn 1 tỷ bưu gửi năm 2020 lên hơn 4,2 tỷ bưu gửi năm 2025. Trong đó, bưu gửi là gói, kiện hàng hóa chiếm hơn 90%. Sự tăng trưởng nhanh về sản lượng bưu gửi cũng kéo theo các vấn đề về an toàn, an ninh bưu chính.

Về quy mô, số lượng doanh nghiệp tham gia thị trường tăng trên 19 lần, xuất hiện ở các thành phần kinh tế khác nhau bao gồm doanh nghiệp bưu chính có yếu tố công nghệ, doanh nghiệp lớn quy mô doanh thu 1.000 tỷ đồng trở lên, cá biệt có doanh nghiệp quy mô doanh thu trên 10.000 tỷ đồng. Năm 2025, thị trường này cũng ghi nhận mức đóng góp cho ngân sách nhà nước tăng 5,8 lần so với năm 2018 (tương đương khoảng 8.000 tỷ đồng so với 1.371 tỷ đồng).

Về mạng lưới, đến năm 2025 ghi nhận tổng số điểm phục vụ bưu chính của toàn thị trường là trên 23.450 điểm, trong đó 13.582 điểm thuộc mạng bưu chính công cộng (đạt 2,89 km2/điểm phục vụ). Như vậy, sau 15 năm, bán kính phục vụ bình quân/điểm phục vụ của mạng bưu chính công cộng đã được rút ngắn 4,7 lần giúp cho người dân Việt Nam tiếp cận các dịch vụ bưu chính thuận tiện hơn.

Bộ Khoa học và Công nghệ cho rằng việc sửa đổi luật nhằm mở rộng không gian lĩnh vực bưu chính, mở rộng phạm vi bưu chính phổ cập để hỗ trợ người dân giao dịch trên môi trường số, tiếp cận thương mại điện tử, góp phần phát triển kinh tế số.

Đồng thời khuyến khích đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng, thúc đẩy khu vực kinh tế tư nhân đóng vai trò động lực quan trọng trong phát triển dịch vụ bưu chính.

Từ đó, Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất 5 nhóm chính sách lớn.

Chính sách 1, điều chỉnh, mở rộng phạm vi dịch vụ bưu chính, là dịch vụ chấp nhận, vận chuyển, phát bưu gửi và các công đoạn liên quan trực tiếp đến bưu gửi như: lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả, phát hàng thu tiền, được tổ chức trên mạng bưu chính.

Chính sách 2, điều chỉnh, mở rộng phạm vi, cơ chế quản lý dịch vụ bưu chính công ích, bao gồm dịch vụ thư và dịch vụ gói, kiện hàng hóa, bảo đảm người dân được tiếp cận thương mại điện tử; hỗ trợ cung cấp dịch vụ công cho người dân

Chính sách 3, phát triển bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và của nền kinh tế số, đặc biệt là của thương mại điện tử. Tổ chức hoạt động bưu chính theo nguyên tắc tách bạch giữa hạ tầng và dịch vụ. Theo đó, doanh nghiệp bưu chính được chia thành 02 loại là doanh nghiệp bưu chính vận hành mạng bưu chính; doanh nghiệp bưu chính không vận hành mạng bưu chính.

Chính sách 4, đổi mới bưu chính thành bưu chính số an toàn dựa trên dữ liệu bưu chính và định danh người gửi. Theo đó mỗi bưu gửi được gắn với một định danh duy nhất, gắn với thông tin định danh người gửi, bảo đảm khả năng truy vết trong toàn bộ quá trình cung ứng dịch vụ.

Chính sách 5, xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) các mô hình, công nghệ mới trong lĩnh vực bưu chính.