Báo cáo từ Cục Hải quan và Văn phòng thường trực Ban Chỉ đạo 389 quốc gia cho thấy, sau 11 năm thực hiện Chỉ thị 30/CT-TTg, dù đã đạt được nhiều kết quả nhưng tình hình vẫn diễn biến phức tạp. Các đối tượng buôn lậu thuốc lá hiện nay lợi dụng mạnh mẽ công nghệ số và các sàn thương mại điện tử để giao dịch.
LÀM MÉO MÓ MÔI TRƯỜNG CẠNH TRANH
Tại địa bàn phía Bắc, thuốc lá lậu thường được vận chuyển qua các tỉnh Quảng Ninh, Lạng Sơn, Lào Cai. Trong khi đó, tuyến biên giới Tây Nam (Long An, Tây Ninh, An Giang...) vẫn là "điểm nóng" nhức nhối nhất. Các đối tượng dùng xuồng cao tốc, trà trộn hàng lậu vào các container hàng hóa xuất khẩu để "vượt mặt" cơ quan chức năng. Điển hình là vụ việc cơ quan Hải quan phát hiện hơn 119.000 bao thuốc lá lậu giấu trong container khai báo là đồ nội thất xuất khẩu đi Úc vào đầu năm 2025.
Bên cạnh thuốc lá điếu truyền thống, sự len lỏi của thuốc lá thế hệ mới (thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng) cũng đang gây áp lực lớn. Dù chính thức bị cấm từ ngày 01/01/2025, các sản phẩm này vẫn được rao bán công khai trên Facebook, TikTok với giá rẻ, nhắm trực tiếp vào giới trẻ và học sinh.
Các ý kiến tại đưa ra tại toạ đàm “Phòng chống thuốc lá lậu: Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới”, cho thấy thuốc lá lậu gây thất thu ngân sách nhà nước hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm.
Theo số liệu từ Bộ Tài chính, thuốc lá lậu đang khiến ngân sách Nhà nước thất thu mỗi năm từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng và con số này đang có xu hướng gia tăng. Đáng chú ý, mặc dù thuốc lá ngoại chiếm từ 20-22% lượng tiêu thụ trên thị trường, nhưng khoản thuế thu được từ thuốc lá nhập khẩu chính ngạch chỉ chiếm khoảng 12% tổng thu ngân sách từ ngành này. Điều này cho thấy một lượng lớn thuốc lá ngoại đang được tiêu thụ qua các kênh bất hợp pháp mà không đóng góp bất kỳ khoản thuế nào.
Chia sẻ tại toạ đàm, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam (VTA) nhấn mạnh: “Buôn lậu thuốc lá không chỉ gây thất thu ngân sách Nhà nước mà còn làm méo mó môi trường cạnh tranh, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động của các doanh nghiệp chân chính”.
Các doanh nghiệp hợp pháp hiện phải đối mặt với áp lực kép: vừa phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế, vừa phải cạnh tranh với hàng lậu có lợi thế bất hợp pháp về giá do trốn thuế và không mất chi phí in cảnh báo sức khỏe.
Đặc biệt, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó tổng Thư ký Hội tư vấn thuế Việt Nam, Hiệp hội Tư vấn thuế Việt Nam cảnh báo về lộ trình tăng thuế Tiêu thụ đặc biệt theo Luật số 66/2025/QH15. Theo đó, từ năm 2027, mức thuế tuyệt đối sẽ áp dụng và tăng dần đến năm 2031.
“Gia tăng nghĩa vụ thuế là cần thiết để định hướng tiêu dùng, nhưng đồng thời đẩy giá thành sản xuất trong nước lên cao. Nếu không kiểm soát chặt thuốc lá lậu, người tiêu dùng sẽ tìm đến hàng lậu giá rẻ, khiến doanh nghiệp hợp pháp mất thị phần và ngân sách tiếp tục thiệt hại”.
TĂNG CHẾ TÀI, SIẾT CHẶT HÀNH LANG PHÁP LÝ
Để ngăn chặn tình trạng thất thu ngân sách và bảo vệ sức khỏe cộng đồng, các bên liên quan đã đưa ra nhiều nhóm giải pháp quyết liệt.
Hội Tư vấn thuế Việt Nam đề xuất cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP theo hướng tăng mạnh mức phạt hành chính. Cụ thể, mức phạt hiện nay từ 1-3 triệu đồng đối với hành vi buôn bán thuốc lá lậu là quá thấp. Đề xuất tăng mức phạt lên đến 100 triệu đồng và chuyển xử lý hình sự nếu số lượng thuốc lá lậu từ 500 bao trở lên (thay vì 1.500 bao như hiện nay).
Đại diện VTA kiến nghị cần giám sát chặt chẽ khâu bán lẻ: “Các điểm bán không dám kinh doanh hàng lậu vì chế tài nghiêm khắc thì đầu ra của hàng lậu sẽ bị chặn đứng”. Việc áp dụng Nghị định 90/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ 15/5/2026) được kỳ vọng sẽ tạo ra bước ngoặt trong việc xử lý các điểm bán lẻ vi phạm.
Ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh văn phòng Thường trực Ban chỉ đạo quốc gia phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng hệ thống quản lý dữ liệu tập trung chia sẻ liên ngành giữa Hải quan, Công an, Biên phòng và Quản lý thị trường. Đồng thời, cần gắn trách nhiệm của người đứng đầu chính quyền địa phương cấp xã/phường với công tác chống buôn lậu thuốc lá trên địa bàn quản lý.
Một tín hiệu tích cực là Công văn số 01/TANDTC-PC của Tòa án nhân dân tối cao đã khẳng định: thuốc lá điếu nhập lậu là hàng cấm. Do đó, mọi hành vi buôn bán, vận chuyển, tàng trữ từ số lượng nhỏ trở lên đều có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 190, 191 Bộ luật Hình sự.
Trung tá Phạm Văn Ngọc, cán bộ Phòng Phòng Chống buôn lậu, hàng giả và xâm phạm sở hữu trí tuệ, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, Bộ Công an, kiến nghị cần tăng mức xử phạt vi phạm hành chính với hành vi buôn lậu thuốc lá. Bên cạnh đó, kết hợp xem xét về số lượng, nếu đối tượng chia nhỏ số lượng để buôn lậu, khi số lượng không đủ xử lý hình sự, nhưng đối tượng trước đó nếu đã bị xử lý hành chính thì khi tái phạm có thể xem xét xử lý hình sự.
Cuộc chiến chống thuốc lá lậu đòi hỏi sự kiên trì và phối hợp đồng bộ. Ông Nguyễn Chí Nhân khẳng định: “Chống buôn lậu thuốc lá không chỉ là bảo vệ doanh nghiệp hợp pháp, mà còn là bảo vệ ngân sách Nhà nước, bảo vệ trật tự xã hội và sức khỏe cộng đồng”.
Một hành lang pháp lý đủ mạnh, kết hợp với các biện pháp kiểm soát chặt chẽ từ biên giới đến cửa hàng bán lẻ, mới có thể ngăn chặn hiệu quả dòng chảy của thuốc lá lậu, đảm bảo nguồn thu bền vững cho ngân sách quốc gia.
