Theo thống kê, năm 2025, TP.HCM có hơn 50,4 triệu lượt khám chữa bệnh. Tuy nhiên, trạm y tế phường, xã, đặc khu chỉ ghi nhận gần 2,5 triệu lượt, chiếm gần 5%. Những địa chỉ được xem là "cửa ngõ" của hệ thống y tế này do đó cần nỗ lực hơn nữa để phát huy được hiệu quả…

Ngày 20/1, Sở Y tế TP.HCM cho biết sau nhiều năm hoạt động, hệ thống trạm y tế phường, xã vẫn chưa phát huy đầy đủ vai trò nền tảng của y tế cơ sở. 

Theo Sở Y tế TP.HCM, Nghị quyết 72/2025 của Bộ Chính trị đã chỉ rõ những hạn chế kéo dài của y tế cơ sở như: trạm y tế chưa cung cấp đầy đủ dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu; việc khám sàng lọc, phát hiện sớm bệnh tật còn hạn chế; niềm tin của người dân đối với y tế tuyến cơ sở chưa được củng cố…

Hệ quả là tình trạng người dân đi khám chữa bệnh vượt tuyến vẫn phổ biến, kể cả với những bệnh lý thông thường, gây quá tải cho bệnh viện tuyến trên và gia tăng chi phí xã hội. Một trong những nguyên nhân quan trọng là cách thức hoạt động của y tế cơ sở còn mang tính thụ động. Phần lớn trạm y tế vẫn chủ yếu chờ người dân đến khám, trong khi chưa chủ động tiếp cận, quản lý và theo dõi sức khỏe người dân theo địa bàn.

Hoạt động chuyên môn còn nặng về xử lý từng sự việc, tập trung vào tiêm chủng, khám bệnh thông thường hoặc các chương trình mục tiêu, trong khi vai trò chăm sóc sức khỏe ban đầu, quản lý bệnh mạn tính, tư vấn dự phòng và theo dõi lâu dài chưa được phát huy đầy đủ.

Bên cạnh đó, trạm y tế chưa thực sự là đầu mối điều phối chăm sóc sức khỏe trên địa bàn. Sự kết nối với bệnh viện tuyến trên, cơ sở y tế tư nhân và các lực lượng liên quan còn rời rạc; công tác truyền thông, giáo dục sức khỏe ở nhiều nơi còn hình thức, thiếu cá thể hóa và chưa dựa trên dữ liệu sức khỏe.

Thời gian qua, trạm y tế phường, xã đã được sắp xếp, tổ chức lại theo mô hình đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc chính quyền địa phương. Tuy nhiên, thay đổi về tổ chức mới chỉ là điều kiện cần. Nếu không đổi mới mô hình hoạt động, khó có thể tạo ra chuyển biến thực chất trong chất lượng chăm sóc sức khỏe ban đầu.

PGS.TS. Tăng Chí Thượng, Giám đốc Sở Y tế TP.HCM, cho biết đã đến lúc đổi mới mạnh mẽ mô hình hoạt động của trạm y tế phường, xã để phù hợp với tình hình mới. Theo đó, các trạm y tế cần chuyển sang mô hình "đội chăm sóc sức khỏe liên tục gắn với địa bàn", chủ động theo dõi, quản lý sức khỏe người dân ngay từ cộng đồng.

Trạm y tế không chỉ chờ người dân đến khám mà chủ động quản lý sức khỏe người dân theo hộ gia đình, theo nhóm nguy cơ và theo từng giai đoạn của vòng đời, qua đó giảm tải bền vững cho tuyến trên và nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Theo mô hình đề xuất, mỗi đội chăm sóc sức khỏe liên tục gắn với địa bàn tối thiểu gồm: Một bác sĩ gia đình hoặc bác sĩ đa khoa làm đội trưởng; một điều dưỡng giữ vai trò điều phối chăm sóc; một dược sĩ hoặc dược tá phụ trách quản lý thuốc và theo dõi tuân thủ điều trị; một nhân viên y tế công cộng phụ trách tiêm chủng, phòng bệnh, sàng lọc và y tế dự phòng; cùng với 2 – 6 cộng tác viên sức khỏe tại khu dân cư.

Các cộng tác viên này phụ trách trực tiếp từng cụm hộ gia đình và là "cầu nối" quan trọng giữa trạm y tế với người dân. Tùy điều kiện, mỗi đội có thể được bổ sung thêm các vị trí như nữ hộ sinh, phục hồi chức năng cơ bản, tư vấn tâm lý – công tác xã hội hoặc y học cổ truyền.

Song song với đổi mới mô hình hoạt động cần chuyển đổi số y tế cơ sở để giúp trạm y tế chuyển từ "quản lý hành chính" sang "quản lý sức khỏe", từ đó nâng cao chất lượng phục vụ, tăng tính minh bạch và củng cố niềm tin của người dân.

Giám đốc Sở Y tế TP.HCM cho rằng, đây là mô hình mới trong điều kiện thực tiễn của TP.HCM, việc triển khai thí điểm là rất cần thiết để rút kinh nghiệm trước khi nhân rộng. Có thể lựa chọn một phường/xã điển hình với quy mô khoảng 30.000 - 40.000 dân, chia thành 5 - 7 khu vực chăm sóc sức khỏe, mỗi khu vực bố trí một đội phụ trách cố định.

Các đội chủ động tiếp cận khu dân cư, công khai đầu mối liên hệ, quản lý sức khỏe theo nhóm ưu tiên, triển khai khám sàng lọc định kỳ, tư vấn, nhắc lịch và theo dõi tuân thủ điều trị. Với mô hình này, các trạm y tế vận hành bảng điều khiển (dashboard) để theo dõi toàn bộ địa bàn thí điểm.

Kết quả thí điểm được đánh giá bằng các chỉ số cụ thể như tỷ lệ người dân được khám sức khỏe định kỳ, tỷ lệ người dân được lập hồ sơ sức khỏe điện tử, tỷ lệ quản lý bệnh mạn, tỷ lệ người dân quay lại trạm y tế và mức độ hài lòng của người dân. Trên cơ sở đó, mô hình được hoàn thiện và từng bước nhân rộng.

Sở Y tế TP.HCM kỳ vọng biến hệ thống trạm y tế thành những bệnh viện thu nhỏ trên địa bàn để nâng cao chất lượng khám chữa bệnh cấp cơ sở, đồng thời phát triển mô hình bác sĩ gia đình. Từ đó, người bệnh không phải di chuyển, nhất là người cao tuổi và bệnh mạn tính. Mô hình tại nhà cũng giảm tải cho hệ thống y tế cơ sở, chủ động theo dõi chăm sóc hiệu quả sức khỏe cộng đồng.

"Đây không chỉ là giải pháp khắc phục những hạn chế kéo dài của y tế cơ sở, mà còn tạo nền tảng để trạm y tế thực sự trở thành "điểm chạm y tế đầu tiên" của người dân – nơi chăm sóc sức khỏe ban đầu một cách chủ động, liên tục và toàn diện, đúng với tinh thần Nghị quyết 72 và định hướng phát triển bền vững của ngành y tế", PGS.TS. Tăng Chí Thượng nói.

Trước đó, cũng để giảm áp lực, Bệnh viện Ung bướu TP.HCM và Bệnh viện Đa khoa Vũng Tàu đã thống nhất phát triển chuyên khoa ung bướu tại Bà Rịa, giúp người dân tiếp cận dịch vụ y tế chất lượng tại địa phương. Tương tự, việc mở rộng khám, chữa bệnh tại các vùng đảo xa như Đặc khu Côn Đảo và mở Bệnh viện Từ Dũ cơ sở 2 ở Cần Giờ cũng là hướng tiếp cận đưa dịch vụ y tế chất lượng cao đến gần người dân.

Khi đưa vào hoạt động, những cơ sở y tế này đã thu hút hàng nghìn người dân khu vực gần đó đến khám, điều trị và cấp cứu kịp thời cho nhiều người tại chỗ, thay vì chuyển lên tuyến trên. Theo PGS.TS. Tăng Chí Thượng, trong năm 2026, thành phố sẽ rà soát, quy hoạch lại hệ thống bệnh viện cửa ngõ phù hợp với không gian đô thị mới.