Tuân thủ trách nhiệm xã hội và an ninh mạng: “Giấy thông hành” cho doanh nghiệp xuất khẩu

Theo các chuyên gia của Mạng lưới Kiểm tra sự tuân thủ của nhà cung cấp (SCAN), tuân thủ trách nhiệm xã hội và an ninh mạng không còn là những lựa chọn bổ sung mà là “điều kiện cần” để doanh nghiệp Việt Nam giữ vững vị thế tại các thị trường trọng điểm như Hoa Kỳ và EU.

TUÂN THỦ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI – CHÌA KHÓA THÂM NHẬP THỊ TRƯỜNG “KHÓ TÍNH”

Năm 2025, bức tranh xuất nhập khẩu của Việt Nam ghi nhận những con số kỷ lục với tổng kim ngạch đạt 930,05 tỷ USD, trong đó, xuất khẩu chiếm 475,04 tỷ USD. Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam với kim ngạch đạt 153,2 tỷ USD.

Tuy nhiên, để duy trì dòng chảy xuất khẩu, doanh nghiệp đang phải đối mặt với áp lực chưa từng có từ các quy định pháp lý mới. Sự thay đổi về tư duy mua hàng của các nhà nhập khẩu lớn đang ngày càng rõ nét, nhất là trong bối cảnh khó lường về địa chính trị và sự thắt chặt các rào kỹ thuật.

Theo ông Đỗ Tiến Thịnh, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), hàng Việt muốn xuất khẩu đi các thị trường trọng điểm hiện giờ không chỉ cần tốt, mà cần phải “tử tế và minh bạch”.

“Điều này có nghĩa là sản phẩm không chỉ cần chất lượng cao mà quy trình làm ra sản phẩm đó phải đảm bảo các tiêu chuẩn về nhân quyền, không có lao động cưỡng bức, lao động trẻ em, đảm bảo các điều kiện an toàn vệ sinh lao động…”, ông Thịnh cho biết.

Việc tuân thủ trách nhiệm xã hội hiện nay đã chuyển dịch từ cơ chế tự nguyện sang nghĩa vụ bắt buộc tại nhiều quốc gia. Doanh nghiệp không chứng minh được tính minh bạch trong chuỗi cung ứng sẽ đối mặt với rủi ro bị tạm giữ hàng hóa tại cửa khẩu, gây thiệt hại nặng nề về cả tài chính và uy tín thương hiệu. Do đó, việc tham gia vào các mạng lưới như SCAN giúp doanh nghiệp Việt Nam xây dựng niềm tin với bên mua, nâng cao năng lực cạnh tranh và đảm bảo cơ hội hợp tác dài hạn.

SCAN là tổ chức phi lợi nhuận toàn cầu gồm 63 thành viên với tổng doanh thu hàng năm lên tới 2 nghìn tỷ USD, bao gồm các “ông lớn” như Walmart, The Home Depot và Amazon..., đã và đang triển khai Chương trình Đánh giá tuân thủ xã hội để hỗ trợ các nhà máy sản xuất.

Chương trình này không chỉ giúp giảm bớt “sự mệt mỏi do kiểm toán” (audit fatigue) thông qua việc chia sẻ dữ liệu đánh giá giữa các thành viên, mà còn giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí đáng kể.

Theo thống kê của SCAN, năm 2025, chương trình đã giúp các thành viên tiết kiệm hơn 15,6 triệu USD chi phí đánh giá và giảm thiểu hàng trăm tấn khí thải CO2 nhờ tối ưu hóa quy trình kiểm tra.

YÊU CẦU BẢO ĐẢM AN TOÀN DỮ LIỆU

Tuy nhiên, để quá trình đánh giá và kiểm tra tuân thủ xã hội được triển khai nhanh chóng, việc chia sẻ dữ liệu giữa các thành viên phải được bảo mật để chuỗi cung ứng vận hành ổn định.

Trong kỷ nguyên số, các cuộc tấn công mạng nhắm vào hạ tầng logistics và dữ liệu thương mại đang gia tăng với mức độ tinh vi chưa từng thấy. Chỉ riêng trong lĩnh vực vận tải biển, năm 2025 đã ghi nhận ít nhất 32 vụ tấn công mạng quy mô lớn toàn cầu, gây gián đoạn hoạt động tại các cảng biển lớn từ Ý đến Nigeria.

Theo ông Carlos E. Ochoa, Giám đốc điều hành của SCAN, niềm tin chính là “giấy thông hành” trong thương mại toàn cầu. Để xây dựng niềm tin đó, dữ liệu cần được bảo mật và chia sẻ một cách an toàn giữa các bên liên quan. Chương trình an ninh mạng của SCAN tập trung vào việc bảo vệ máy tính, mạng và dữ liệu khỏi sự truy cập trái phép hoặc phá hủy thông qua một loạt các biện pháp bảo vệ vật lý, kỹ thuật và tổ chức.

Các tiêu chuẩn an ninh mạng hiện nay yêu cầu doanh nghiệp phải có chính sách văn bản rõ ràng, thực hiện kiểm kê và tiêu hủy thiết bị chứa dữ liệu nhạy cảm định kỳ hàng tuần, sử dụng VPN cho nhân viên làm việc từ xa và đặc biệt là phải sao lưu dữ liệu hàng tuần dưới dạng mã hóa. Việc sử dụng phần mềm không có bản quyền cũng là một rủi ro nghiêm trọng bị SCAN và các nhà nhập khẩu Hoa Kỳ kiểm soát chặt chẽ.

Một bước tiến đột phá trong việc đảm bảo tính bất biến của hồ sơ đánh giá chính là việc SCAN ứng dụng công nghệ blockchain. Ông Dan Purtell, Giám đốc Đổi mới sáng tạo và Công nghệ của SCAN, nhấn mạnh  blockchain giúp tăng cường niềm tin và tính minh bạch của dữ liệu bằng cách cung cấp sổ cái phi tập trung, ngăn chặn hiệu quả việc chia sẻ các báo cáo kiểm toán gian lận.

Mọi kết quả đánh giá tại nhà máy đều được ghi nhận trên blockchain (như Ethereum), cho phép các nhà nhập khẩu và cơ quan quản lý xác minh tính xác thực của dữ liệu gần như tức thời. Điều này đặc biệt quan trọng khi Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Hoa Kỳ (CBP) đã ký kết MOU với SCAN, cho phép CBP truy cập vào kho lưu trữ dữ liệu đánh giá của SCAN để phục vụ công tác thẩm định rủi ro cho chương trình CTPAT (Đối tác Hải quan - Thương mại chống Khủng bố).

VẤN ĐỀ THỰC THI CỦA DOANH NGHIỆP VIỆT

Hiện nay, các doanh nghiệp Việt Nam tham gia vào mạng lưới của SCAN chưa nhiều nhưng theo xu hướng, con số này đang tăng lên trong thời gian gần đây (tỷ lệ các cuộc đánh giá của SCAN tại Việt Nam tăng lên mức 15% vào năm 2025, cao hơn so với 10% trong năm 2024).

Trong bối cảnh những quy định mới từ các thị trường xuất khẩu trọng điểm sẽ sớm được áp dụng, để không bị bỏ lại phía sau, các chuyên gia hải quan khuyến nghị doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động thực hiện ba bước.

Một là, chuyển đổi số toàn diện, không chỉ để tối ưu hóa năng suất mà còn để xây dựng hệ thống “nhật ký sản xuất” số hóa (blockchain) giúp chứng minh nguồn gốc lao động và nguyên liệu một cách bất biến.

Hai là, đầu tư nghiêm túc vào hệ thống kiểm soát nội bộ, tiệm cận với các khuyến nghị của Khung tiêu chuẩn SAFE của Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO) và Luật Hải quan sửa đổi số 90/2025/QH15 của Việt Nam.

Ba là, tham gia các mạng lưới tuân thủ quốc tế nhằm tận dụng các nền tảng như SCAN để giảm chi phí đánh giá và được công nhận bởi các đối tác kinh doanh cũng như cơ quan hải quan quốc tế.

“Trong kỷ nguyên thương mại mới, sự tuân thủ và minh bạch không còn là gánh nặng chi phí, mà chính là tài sản lớn nhất để doanh nghiệp bước ra thế giới một cách tự tin và bền vững”, bà Nguyễn Khánh Hồng, Chuyên gia Chương trình doanh nghiệp ưu tiên (AEO) của WCO.