Sự lệch pha giữa tâm lý người tiêu dùng và thị trường chứng khoán Mỹ là diễn biến hiếm thấy. Trong lịch sử, giá cổ
phiếu tăng cao thường đi cùng tâm lý người tiêu dùng lạc quan. Ngược lại, khi
người dân bi quan, thị trường chứng khoán thường chịu sức ép.
Tuy nhiên, hiện nay, hai tín hiệu quan trọng này lại phát đi
thông điệp trái ngược: người tiêu dùng ngày càng u ám, còn Phố Wall vẫn thăng
hoa.
XU HƯỚNG TRÁI NGƯỢC
Khảo sát mới do Đại học Michigan công bố vào thứ Sáu tuần
trước (22/5) cho thấy chỉ số tâm lý người tiêu dùng Mỹ đã giảm xuống mức thấp
nhất trong hơn 70 năm kể từ khi khảo sát này được thực hiện. Chỉ số này vốn đã ở mức thấp từ đầu năm nay,
nhưng giảm mạnh sau khi xung đột Iran bùng phát vào cuối tháng 2, khiến giá xăng
tại Mỹ tăng vọt.
Trước đó, mức thấp kỷ lục được ghi nhận vào tháng 6/2022, thời
điểm lạm phát tại Mỹ lên cao nhất trong nhiều thập kỷ. Số liệu mới công bố thậm
chí còn thấp hơn 10% so với đáy cũ này.
“Giá cả vẫn ở mức rất cao, thị trường lao động đã suy yếu rõ
rệt trong 4 năm qua, trong khi chúng ta hiện lại đang ở giữa một cuộc chiến. Vì
vậy, tôi cho rằng chỉ số tâm lý người tiêu dùng giảm xuống thấp hơn mức tháng
6/2022 không phải điều bất ngờ”, bà Joanne Hsu, người đứng đầu nhóm khảo sát
người tiêu dùng tại Đại học Michigan, nhận xét.
Tuy nhiên, nếu nhìn vào diễn biến trên Phố Wall, khó có thể
hình dung tâm lý người tiêu dùng Mỹ đang u ám đến vậy. Tuần trước, chỉ số S&P 500 ghi nhận tuần tăng thứ 8 liên tiếp, còn chỉ số
công nghiệp Dow Jones lập kỷ lục phiên thứ hai liên tiếp trong phiên giao dịch ngay thứ Sáu.
Không chỉ tăng mạnh, cổ phiếu Mỹ còn đang ở vùng định giá rất
cao. Theo hệ số giá/lợi nhuận điều chỉnh theo chu kỳ (CAPE), chỉ số S&P 500
hiện được định giá ở mức 40,8 lần. Đây là thước đo do nhà kinh tế Robert
Shiller thuộc Đại học Yale phổ biến rộng rãi. Ông Shiller giành giải Nobel Kinh
tế năm 2013 nhờ các nghiên cứu về giá tài sản.
Trong bộ dữ liệu kéo dài 145 năm của ông Shiller, CAPE của
S&P 500 chỉ từng vượt mức 40 lần trong một vài giai đoạn gồm những năm ngay
trước và sau khi bong bóng dot-com đạt đỉnh vào đầu năm 2000.
Đáng chú ý, năm 2000 cũng là thời điểm chỉ số tâm lý người
tiêu dùng Mỹ theo khảo sát của Đại học Michigan lập đỉnh mọi thời đại. Kể từ đó
đến nay, chỉ số này chưa từng tiến gần mức cao này.
Theo khảo sát của Đại học Michigan, những người Mỹ sở hữu
danh mục cổ phiếu lớn nhìn chung vẫn có tâm lý tích cực hơn so với các nhóm còn
lại. Tuy nhiên, nếu so với những giai đoạn trước đây khi cổ phiếu Mỹ cũng được
định giá cao, ngay cả nhóm nhà đầu tư này hiện cũng không còn lạc quan như trước.
3 NGUYÊN NHÂN GÂY LỆCH PHA
Để lý giải sự lệch pha lớn hiện nay giữa thị trường chứng
khoán Mỹ và tâm lý người tiêu dùng, có thể nhìn lại năm 2000, thời điểm thị trường
chứng khoán Mỹ tăng mạnh và tâm lý người tiêu dùng cũng ở mức rất tích cực. Đây
là mô hình thường thấy trong lịch sử: cổ phiếu đi lên khi người dân lạc quan
hơn về kinh tế và triển vọng thu nhập.
Theo ông Robert Barbera, giám đốc Trung tâm Kinh tế Tài
chính thuộc Đại học Johns Hopkins, thị trường chứng khoán và người dân Mỹ khi
đó cùng phản ứng trước một niềm tin chung về tương lai. Kinh tế tăng trưởng, thị
trường lao động tạo thêm việc làm, lạm phát ở mức thấp. Ngoài ra, chiến tranh lạnh đã kết
thúc, Trung Quốc mở cửa hơn, còn Chính phủ Mỹ ghi nhận thặng dư ngân sách.
Thời điểm đó cũng có một điểm tương đồng với hiện nay với sự xuất
hiện của một công nghệ có khả năng tạo ra thay đổi lớn. Nếu năm 2000 là
Internet, hiện nay là trí tuệ nhân tạo (AI). Tuy nhiên, tâm lý xã hội quanh hai
làn sóng công nghệ này rất khác nhau. Internet khi đó được nhìn nhận như một
công cụ giúp kết nối thế giới và cải thiện cuộc sống, trong khi AI hiện gây ra
nhiều lo ngại hơn, đặc biệt về việc làm.
Theo ông Barbera, có 3 yếu tố có thể lý giải sự lệch pha hiện
nay giữa thị trường chứng khoán Mỹ và tâm lý người tiêu dùng. Các yếu tố này
không loại trừ lẫn nhau.
Thứ nhất, giá cổ phiếu có thể đã tăng quá xa so với nền tảng
thực tế của kinh tế Mỹ, khiến thị trường đối mặt nguy cơ điều chỉnh mạnh. Nếu kịch
bản này xảy ra, tâm lý bi quan của người tiêu dùng là có cơ sở.
Thứ hai, thị trường chứng khoán có thể đang phản ánh trước một
kịch bản tích cực hơn mà nhiều người Mỹ chưa nhìn thấy rõ, chẳng hạn xung đột
Iran kết thúc, lạm phát hạ nhiệt và tăng trưởng kinh tế cải thiện. Trong kịch bản
này, sự hưng phấn của Phố Wall không hoàn toàn vô lý.
Thứ ba, AI là động lực lớn nhất đứng sau đà tăng của thị trường
chứng khoán gần đây. Công nghệ này có thể giúp doanh nghiệp giảm chi phí lao động
và tăng mạnh biên lợi nhuận, qua đó hỗ trợ giá cổ phiếu. Tuy nhiên, đây cũng là
nguyên nhân khiến nhiều người lao động lo lắng hơn, bởi triển vọng việc làm có
thể trở nên khó khăn hơn.
“Thị trường chứng khoán càng đi lên, trong khi tâm lý các hộ
gia đình càng u ám, nhưng hai diễn biến này thực ra đang phản ánh cùng một vấn
đề”, ông Barbera nói với tờ báo Wall Street Journal.
