Nguồn lực tài chính khắc phục hậu quả thiên tai tại Việt Nam vẫn phụ thuộc lớn vào ngân sách nhà nước và ODA, nhưng chỉ đáp ứng được khoảng 30% thiệt hại thực tế. Khoảng trống còn lại đang đặt ra thách thức lớn đối với khả năng phục hồi và phát triển bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan.

Báo cáo “Tăng cường sự sẵn sàng của Việt Nam trong giải quyết tổn thất và thiệt hại do biến đổi khí hậu” do các cơ quan trong nước phối hợp với Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) thực hiện và công bố mới đây đã nêu lên thực tế: Hệ thống tài chính hiện nay vẫn chưa theo kịp quy mô thiệt hại ngày càng gia tăng.

Nguồn lực dành cho khắc phục hậu quả thiên tai chủ yếu đến từ ngân sách nhà nước và nguồn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA). Tuy nhiên, tổng các nguồn lực này mới chỉ bù đắp được khoảng 30% thiệt hại thực tế. Điều đó đồng nghĩa với việc có tới 70% tổn thất chưa được bù đắp đầy đủ, tạo ra một “khoảng trống tài chính” rất lớn.

Báo cáo nhận định: Hệ quả của tình trạng này là quá trình tái thiết sau thiên tai tại nhiều địa phương thường kéo dài, phụ thuộc vào khả năng cân đối ngân sách từng năm. Tại các khu vực dễ bị tổn thương, điều này có thể dẫn đến vòng lặp “thiệt hại - phục hồi - tái thiệt hại” khi thiên tai xảy ra với tần suất ngày càng cao.

Theo UNDP, những con số này là minh chứng rõ ràng cho xu hướng thiệt hại đang vượt quá khả năng ứng phó truyền thống. Đáng chú ý, không chỉ các tổn thất hữu hình như nhà cửa hay hạ tầng, mà các thiệt hại phi kinh tế cũng ngày càng rõ nét. Những mất mát liên quan đến đa dạng sinh học, hệ sinh thái, di sản văn hóa hay sức khỏe tinh thần vẫn chưa được lượng hóa đầy đủ, dẫn đến nguy cơ bị bỏ sót trong quá trình hoạch định chính sách và phân bổ nguồn lực.

Một trong những nguyên nhân chính của khoảng trống tài chính là cấu trúc nguồn lực còn thiếu đa dạng. Ngân sách nhà nước vẫn giữ vai trò chủ đạo, trong khi dư địa tài khóa có hạn, đặc biệt khi thiên tai xảy ra trên diện rộng. Nguồn vốn ODA dù quan trọng nhưng khó đáp ứng nhu cầu tức thời do phụ thuộc vào quy trình và thủ tục giải ngân.

Trong khi đó, khu vực tư nhân vẫn tham gia rất hạn chế vào việc chia sẻ rủi ro thiên tai. Báo cáo cho rằng Việt Nam còn thiếu các cơ chế khuyến khích và công cụ tài chính phù hợp, khiến các mô hình như bảo hiểm rủi ro thiên tai, bảo hiểm tham số hay trái phiếu thiên tai chưa được triển khai rộng rãi.

Ở cấp độ toàn cầu, vấn đề tổn thất và thiệt hại đã trở thành một trong những trụ cột của hành động khí hậu, bên cạnh giảm phát thải và thích ứng. Việc thành lập Quỹ Ứng phó với tổn thất và thiệt hại tại Hội nghị COP27 được xem là bước tiến quan trọng, mở ra cơ hội tiếp cận nguồn tài chính mới cho các quốc gia dễ bị tổn thương như Việt Nam.

Tuy nhiên, báo cáo cũng lưu ý khả năng tận dụng các nguồn lực quốc tế của Việt Nam còn hạn chế. Những rào cản chính bao gồm thiếu dữ liệu đầy đủ, phương pháp đánh giá chưa chuẩn hóa và năng lực xây dựng dự án còn yếu, khiến việc tiếp cận các quỹ quốc tế chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng.

Để thu hẹp khoảng cách giữa thiệt hại và khả năng bù đắp, các chuyên gia khuyến nghị cần một cách tiếp cận toàn diện hơn về tài chính khí hậu. Trong đó, đa dạng hóa nguồn lực là ưu tiên hàng đầu, bao gồm thúc đẩy sự tham gia của khu vực tư nhân thông qua các chính sách ưu đãi và phát triển các công cụ tài chính mới.

Đồng thời, việc xây dựng hệ thống dữ liệu quốc gia về tổn thất và thiệt hại, cùng với ứng dụng công nghệ như viễn thám và trí tuệ nhân tạo, được xem là nền tảng quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và ra quyết định.

"Trong bối cảnh thiên tai ngày càng cực đoan và chi phí khắc phục không ngừng gia tăng, bài toán tài chính không còn đơn thuần là vấn đề ngân sách", báo cáo của UNDP nhấn mạnh; đồng thời cảnh báo, nếu không sớm thu hẹp khoảng trống này, các "cú sốc" khí hậu có thể tiếp tục làm gián đoạn tiến trình phát triển, đặc biệt tại những khu vực vốn đã dễ bị tổn thương.