Châu Âu đang nỗ lực giảm bớt sự phụ thuộc vào hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc trong bối cảnh căng thẳng thương mại toàn cầu gia tăng, nhưng đây là một việc không dễ, nhất là đối với những mặt hàng có ý nghĩa chiến lược...

Từ các tấm pin mặt trời đến đất hiếm và robot công nghiệp, các công ty Trung Quốc đã âm thầm trở thành nhà cung cấp chủ yếu, thậm chí là duy nhất, cho một số ngành công nghiệp đang phát triển tại châu Âu. Sự phụ thuộc này đã trở nên sâu sắc đến mức các lựa chọn thay thế đáng tin cậy gần như biến mất - trang Euronews cho hay.

Áp lực mà hàng hóa Trung Quốc đặt ra đối với châu Âu càng gia tăng vào năm 2025, khi chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump mạnh tay áp thuế quan lên hàng hóa Trung Quốc, làm dấy lên lo ngại rằng Bắc Kinh sẽ chuyển hướng sản lượng hàng hóa dư thừa sang thị trường châu Âu với mức giá rẻ.

Tại hội nghị thượng đỉnh G7 ở Canada vào năm ngoái, Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen đã mô tả đây là "một cú sốc Trung Quốc mới", cảnh báo rằng hàng giá rẻ Trung Quốc - một hệ quả của chính sách trợ cấp công nghiệp dẫn tới dư thừa công suất và nhu cầu ảm đạm ở Trung Quốc - đang tràn ngập thị trường toàn cầu .

Theo cơ quan thống kê Eurostat của Liên minh châu Âu (EU), nhập khẩu từ Trung Quốc vào khối này đạt tổng cộng 559,4 tỷ euro trong năm 2025, tăng 89% so với năm 2015, tạo ra thâm hụt thương mại 359,8 tỷ euro. So với năm 2024, xuất khẩu của EU sang Trung Quốc năm 2025 giảm 6,5% trong khi nhập khẩu tăng 6,4%.

Trung Quốc là nguồn nhập khẩu lớn nhất của EU và là nhà cung cấp chính các sản phẩm phụ thuộc (dependent products) của khối, chiếm 47% danh mục này và khoảng một nửa tổng giá trị nhập khẩu, tương đương khoảng 206 tỷ euro trong tổng số 404 tỷ euro.

Sản phẩm phụ thuộc là các linh kiện và nguyên liệu thô cần thiết để sản xuất một sản phẩm cuối cùng. Ví dụ, nhu cầu về pin điện thoại thông minh phụ thuộc vào số lượng điện thoại thông minh hoàn chỉnh mà một công ty dự định sản xuất.

Mỹ là nhà cung cấp lớn thứ hai của các sản phẩm phụ thuộc cho EU, nhưng chỉ chiếm chưa đến 10% danh mục này và chỉ 11% tổng giá trị nhập khẩu, theo phân tích mới nhất của Trung tâm Nghiên cứu Chính sách Kinh tế (CEPR) công bố tháng này.

Khi xem xét cùng với các dữ liệu khác, có thể thấy một sự phụ thuộc chiến lược rộng hơn, với 5 lĩnh vực nổi bật mà EU có sự phụ thuộc đặc biệt lớn vào Trung Quốc là: năng lượng mặt trời, nguyên liệu thô quan trọng, robot công nghiệp, hóa chất, dệt may và sản phẩm gỗ.

LĨNH VỰC NĂNG LƯỢNG XANH VÀ VẬT LIỆU QUAN TRỌNG

Trong đó, sự phụ thuộc sâu sắc nhất rơi vào chương trình nghị sự xanh của EU.

Theo Eurostat, Trung Quốc chiếm 98% tổng số tấm pin mặt trời nhập khẩu vào EU năm 2024. Tổng giá trị nhập khẩu mặt hàng này từ Trung Quốc vào EU đã giảm từ 19,7 tỷ euro năm 2023 xuống còn 10,9 tỷ euro năm 2024, không phải vì khối lượng giảm mà vì giá tấm pin Trung Quốc sụt giảm. Số liệu thống kê về mặt hàng này của năm 2025 chưa được công bố.

Một báo cáo công bố năm nay bởi tổ chức tư vấn Loom cũng chỉ ra rằng Trung Quốc cung cấp 88% pin lithium-ion cho xe điện mà EU nhập khẩu trong năm 2025, tăng từ 75% năm 2019.

Rủi ro tổn thương này mở rộng ra ngoài các sản phẩm hoàn chỉnh. Bộ phận nghiên cứu của Nghị viện châu Âu phát hiện rằng EU nhập khẩu từ Trung Quốc 98% nam châm đất hiếm mà khối này sử dụng, bao gồm các vật liệu cần thiết cho động cơ xe điện, turbin gió và hệ thống quốc phòng.

Dữ liệu từ EC cũng cho thấy EU phụ thuộc vào Trung Quốc đối với 97% lượng nhập khẩu magnesium của khối. Khoáng chất này cần thiết cho pin thế hệ mới là một lựa chọn thay thế cho công nghệ lithium-ion, đồng thời cũng được sử dụng để lưu trữ hydro và hạ tầng năng lượng tái tạo có trọng lượng nhẹ.

Do sự phụ thuộc quá lớn vào việc nhập khẩu từ một quốc gia duy nhất, EC đã đưa magnesium vào danh sách nguyên liệu thô quan trọng của khối để thúc đẩy các sáng kiến khai thác, chế biến và tái chế trong khối.

Ngoài ra, các công ty Trung Quốc kiểm soát hơn 80% công suất sản xuất năng lượng mặt trời quang điện toàn cầu, từ sản xuất polysilicon đến các module hoàn chỉnh, theo một báo cáo của tổ chức Geopolitical Intelligence Services.

Nói cách khác, quá trình chuyển đổi xanh của châu Âu đang dựa trên những nền tảng mà EU không nắm quyền kiểm soát.

ROBOT CÔNG NGHIỆP

Về robot công nghiệp, câu chuyện không chỉ là sự phụ thuộc mà còn là sự thay thế đang được đẩy nhanh. Trong thời gian từ đầu năm 2025 đến đầu năm 2026, nhập khẩu robot công nghiệp của EU từ Trung Quốc tăng 315%, với giá trung bình giảm 29%, theo dữ liệu công bố bởi bộ phận giám sát nhập khẩu của EC.

Sự thống trị của Trung Quốc trong lĩnh vực này không phải là ngẫu nhiên. Chiến lược công nghiệp "Made in China 2025" của nước này, được duy trì bởi trợ cấp nhà nước, nguồn vốn tín dụng giá rẻ và ưu đãi thuế, đã giúp phát triển ngành robot tiên tiến của nước này với số lượng công ty tăng gấp ba lần so với năm 2020. Sản xuất quá mức trong nước đã đẩy các nhà sản xuất Trung Quốc xuất khẩu mạnh mẽ các sản phẩm robot ra nước ngoài, với mức giá mà các đối thủ châu Âu không thể cạnh tranh.

Theo Liên đoàn Robot Quốc tế, Trung Quốc hiện sản xuất nhiều robot công nghiệp hơn cả Đức, Hàn Quốc, Nhật Bản và Mỹ cộng lại.

HÓA CHẤT

Trong lĩnh vực hóa chất, dữ liệu giám sát của EC tiết lộ rằng một số hợp chất hóa học được nhập khẩu từ Trung Quốc vào EU với khối lượng tăng gấp 36 lần so với năm trước, và với giá thấp hơn tới 95%. Vào tháng 3/2025, EC đã khởi động giám sát chuyên biệt đối với các hóa chất dựa trên ethylene và amoniac, viện dẫn tình trạng dư thừa công suất ở Trung Quốc và sự gia tăng mạnh mẽ trong thị phần của các nhà sản xuất Trung Quốc tại thị trường EU.

DỆT MAY VÀ GỖ

Các sản phẩm dệt may và gỗ cũng kể một câu chuyện tương tự. Quần áo và giày dép từ Trung Quốc vẫn chiếm một phần lớn trong nhập khẩu các mặt hàng này của EU, ngay cả khi một phần hoạt động sản xuất đã chuyển sang các nước Đông Nam Á có chi phí thấp hơn như Việt Nam.

Trung Quốc cung cấp khoảng 30% đến 35% tổng số quần áo và giày dép nhập khẩu của EU tính theo giá trị - theo Eurostat.

Các sản phẩm gỗ đã trở thành một điểm nóng mới khi nhập khẩu sàn gỗ lắp ráp từ Trung Quốc tăng hơn 10 lần chỉ trong một năm, với giá giảm 77%, khiến EC áp thuế quan dao động từ 21,3% đến 36,1% vào tháng 7/2025, để bảo vệ một ngành công nghiệp sử dụng hơn 10.000 người và trị giá 1,3 tỷ euro của EU.

Giấy trang trí là mặt hàng theo sau bị EC áp thuế quan vào tháng 8/2025, với thuế suất từ 26,4% đến 26,9% được áp dụng để bảo vệ hơn 2.000 việc làm ở châu Âu.

Trong tất cả 5 lĩnh vực nói trên, các động thái của EC chủ yếu mang tính phản ứng, với thuế quan được triển khai sau khi thiệt hại đã xảy ra. Câu hỏi sâu xa hơn là liệu châu Âu có giữ được năng lực công nghiệp và ý chí chính trị để xây dựng các lựa chọn thay thế thực sự trước khi sự phụ thuộc của họ trở nên không thể đảo ngược và trở thành một đòn bẩy mà Trung Quốc có thể tự do sử dụng.