Anh cắt giảm một nửa tài chính khí hậu cho các nước đang phát triển

Ngày 19/3/2026, Chính phủ Anh công bố sẽ cung cấp "khoảng 6 tỷ bảng" tài chính khí hậu quốc tế trong 3 năm tới (2026-2027 đến 2028-2029), thay thế cho mục tiêu trước đó là 11,6 tỷ bảng cho giai đoạn 2021-2026.

Truyền thông ban đầu đưa tin mức cắt giảm này khoảng 14%, dựa trên cách tính bình quân mỗi năm: mức trung bình 2,3 tỷ bảng/năm ở giai đoạn cũ giảm xuống còn 2 tỷ bảng/năm ở giai đoạn mới. Tuy nhiên, cách tính này che khuất thực tế rằng tổng ngân sách cho mỗi năm đã giảm đáng kể. Hơn nữa, khi tính đến lạm phát và loại bỏ các thay đổi trong phương pháp kế toán, mức cắt giảm thực chất lên tới khoảng 50%.

TỪ CAM KẾT ‘GẤP ĐÔI’ ĐẾN CẮT GIẢM MẠNH

Theo Thỏa thuận Paris, các nước phát triển, bao gồm Anh, có nghĩa vụ cung cấp hỗ trợ tài chính cho các nước đang phát triển nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu. Năm 2019, chính phủ của Thủ tướng Boris Johnson khi đó đã cam kết "gấp đôi" mục tiêu 5,8 tỷ bảng của giai đoạn 2016-2021 lên 11,6 tỷ bảng cho giai đoạn 2021-2026.

Chính phủ Công Đảng của Thủ tướng Keir Starmer hiện tại kế thừa mục tiêu này vào năm 2024, trong bối cảnh bất ổn địa chính trị gia tăng. Tại COP29 năm 2024, Anh cùng các nước phát triển khác cam kết gần như nhân ba tổng tài chính khí hậu toàn cầu lên 300 tỷ USD mỗi năm vào năm 2035.

Với mục tiêu 11,6 tỷ bảng của Anh sắp hết hạn vào tháng 4/2026, kỳ vọng từ cộng đồng quốc tế là Anh sẽ đưa ra một mục tiêu mới cao hơn, phù hợp với tham vọng toàn cầu đó.

Tuy nhiên, thay vào đó, chính phủ Anh đã công bố cắt giảm tổng chi tiêu viện trợ xuống còn 0,3% tổng thu nhập quốc dân, so với mức lịch sử 0,7%. Động thái này tiếp nối xu hướng cắt giảm viện trợ của chính phủ Bảo thủ trước đây và phản ánh các quyết định tương tự ở các nước khác. Đáng chú ý nhất là việc Mỹ gần như loại bỏ hoàn toàn đóng góp của mình cho tài chính khí hậu quốc tế dưới thời chính quyền Tổng thống Donald Trump.

Ngày 19/3/2026, Ngoại trưởng Yvette Cooper công bố chi tiết: "Trong 3 năm tới, Anh sẽ chi khoảng 6 tỷ bảng viện trợ phát triển chính thức làm tài chính khí hậu quốc tế". Bà cam kết cân bằng giữa giảm nhẹ và thích ứng, đồng thời duy trì trọng tâm vào bảo tồn thiên nhiên.

HAI YẾU TỐ LÀM GIẢM GIÁ TRỊ THỰC CỦA CAM KẾT

Khi mục tiêu 11,6 tỷ bảng được đặt ra vào năm 2019, chỉ những khoản tiền trực tiếp tài trợ cho các dự án khí hậu, như xây dựng năng lượng tái tạo hay bảo vệ rừng ngập mặn mới được tính. Năm 2023, chính phủ Bảo thủ thay đổi định nghĩa. Họ bắt đầu tính cả những khoản đóng góp cho các ngân hàng phát triển đa phương (vốn dùng cho nhiều mục đích khác nhau), viện trợ nhân đạo, và đầu tư vào khu vực tư nhân, tất cả đều được "tái dán nhãn" thành tài chính khí hậu.

Cơ quan giám sát viện trợ của Anh gọi đây là hành vi "dịch chuyển khung thành" (moving the goalposts), bởi nó cho phép chính phủ đạt mục tiêu mà không cần chi thêm. Chính phủ Lao động hiện tại vẫn giữ nguyên cách tính này.

Phân tích của Carbon Brief ước tính rằng khoảng 1,7 tỷ bảng trong số 6 tỷ bảng tài chính khí hậu mới- tương đương 28% tổng số sẽ không được tính là tài chính khí hậu trước khi thay đổi phương pháp kế toán. Phần lớn số tiền này đến từ việc tự động tính một tỷ lệ cố định đóng góp của Anh cho các MDBs (như Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng Phát triển Châu Phi) là "liên quan đến khí hậu".

Đáng chú ý, trong khi hầu hết tài chính khí hậu truyền thống của Anh được cung cấp dưới dạng viện trợ không hoàn lại (grants), thì các MDBs lại cung cấp phần lớn hỗ trợ dưới dạng khoản vay. Đây là một điểm gây tranh cãi lâu nay đối với các nước đang phát triển.

Yếu tố thứ hai ảnh hưởng đến so sánh giữa mục tiêu cũ và mới là lạm phát. Các chuyên gia đã nhiều lần nhấn mạnh tầm quan trọng của việc điều chỉnh lạm phát khi đánh giá các mục tiêu tài chính dài hạn. Với mức lạm phát đáng kể trong những năm gần đây, số tiền mà Anh cam kết vào năm 2019 ngày nay có sức mua thấp hơn đáng kể

Sử dụng chỉ số giảm phát GDP của Kho bạc Anh, lấy năm 2021-22 làm năm cơ sở, Carbon Brief ước tính rằng mục tiêu 11,6 tỷ bảng thời điểm đó sẽ tương đương với 14,3 tỷ bảng theo giá trị hiện tại. Điều này có nghĩa là để duy trì sức mua như mục tiêu trước đây, chính phủ cần cam kết 14,3 tỷ bảng trong 5 năm, tức 2,86 tỷ bảng mỗi năm. Mục tiêu mới chỉ khoảng 2 tỷ bảng mỗi năm, tương đương với mức cắt giảm 30% về giá trị thực so với cam kết trước.

MỘT BƯỚC LÙI CÓ HỆ THỐNG VÀ LO NGẠI HIỆU ỨNG DOMINO

Anh không phải là nước duy nhất cắt giảm. Phân tích của tổ chức CARE International năm ngoái kết luận rằng các nhà tài trợ khí hậu lớn khác, bao gồm Đức và Pháp, cũng sẽ chứng kiến tài chính khí hậu của họ giảm trong năm tới sau khi cắt giảm ngân sách viện trợ.

Điều này dẫn đến thực tế rằng các nước đang phát triển vốn là “tuyến đầu” chịu gánh nặng lớn nhất từ biến đổi khí hậu đang nhận được ít hỗ trợ hơn từ các nền kinh tế giàu có.

Hơn nữa, Anh đang định hướng lại chiến lược: tập trung ít hơn vào viện trợ không hoàn lại trực tiếp, và nhiều hơn vào việc "mở khóa" đầu tư tư nhân và "cải cách hệ thống phát triển quốc tế". Ngoại trưởng Anh tuyên bố mục tiêu "tạo thêm 6,7 tỷ bảng đầu tư khí hậu và thiên nhiên do Anh hậu thuẫn, cùng hàng tỷ bảng khác từ tài chính tư nhân".

Tuy vậy, Ủy ban Phát triển Quốc tế của Quốc hội Anh đã bày tỏ "mối quan ngại sâu sắc" về cam kết mới và các tổ chức phi chính phủ gọi đây là "bước lùi".

Nhiều nước đang phát triển tại các cuộc đàm phán của Liên Hợp Quốc lập luận rằng các nước phát triển đang thoái thác trách nhiệm trực tiếp "cung cấp" tài chính khí hậu, thay vào đó dựa vào các cơ chế tài chính phức tạp và không chắc chắn.

Việc Anh, một quốc gia tự hào về vai trò lãnh đạo khí hậu toàn cầu (từng tổ chức COP26 tại Glasgow), cắt giảm một nửa tài chính khí hậu sẽ làm suy yếu lòng tin. Nếu ngay cả Anh cũng lùi bước, làm sao có thể thuyết phục các nước đang phát triển tăng cường cam kết giảm phát thải của chính họ? Điều này có nguy cơ phá vỡ nguyên tắc cốt lõi của Thỏa thuận Paris: "trách nhiệm chung nhưng có khác biệt" (common but differentiated responsibilities).

Việc các nước giàu chuyển hướng sang "huy động tài chính tư nhân" và "cải cách hệ thống phát triển" dù nghe có vẻ hiện đại thực chất là một cách né trách nhiệm. Các khoản vay từ ngân hàng phát triển đa phương làm gia tăng gánh nặng nợ cho các nước đang phát triển, khác xa với viện trợ không hoàn lại mà họ kỳ vọng.

Hơn nữa, đầu tư tư nhân thường chảy vào các dự án có khả năng sinh lời (như năng lượng tái tạo quy mô lớn) mà bỏ qua các nhu cầu cấp bách như thích ứng với biến đổi khí hậu ở các cộng đồng nghèo nhất.

Hành động của các nước lớn cũng tạo ra hiệu ứng domino. Khi các nền kinh tế lớn cắt giảm, các nước nhỏ hơn cũng có lý do để làm theo. Điều này có thể dẫn đến một cuộc chạy đua xuống trong tài chính khí hậu toàn cầu, khiến mục tiêu 300 tỷ USD/năm đến 2035- vốn đã được coi là khiêm tốn so với nhu cầu thực tế thì ngày càng trở nên xa vời.