Một cộng đồng sinh ra từ biến động lịch sử đã trở thành điểm đến thu hút Gen Z. Thay vì xây dựng lại từ đầu, mô hình này tận dụng chính những gì đã tồn tại: kiến trúc, cộng đồng, ký ức, để tạo ra giá trị mới. Từ đó tạo ra tính thẩm mỹ giàu bản sắc…

Từ trên cao nhìn xuống, làng văn hóa Gamcheon (Busan, Hàn Quốc) hiện ra như một lớp địa tầng sống, những khối nhà nhỏ xếp tầng theo sườn núi, phủ màu xanh, hồng, vàng nhạt, những bậc cầu thang biến thành tác phẩm nghệ thuật khiến cả ngôi làng giống như một không gian được tạo ra cho cảm hứng thị giác.

Nhưng khác với những nơi được thiết kế quá hoàn hảo, Gamcheon vẫn giữ được sự thô ráp và tự nhiên. Chính sự không hoàn hảo ấy lại tạo ra cảm giác chân thật, điều mà thế hệ trẻ đặc biệt nhạy cảm. Không giống những thị trấn ven biển được thiết kế để làm đẹp lòng du khách, ngôi làng này không được tạo ra để được nhìn ngắm, nó được hình thành để tồn tại.

Nguồn gốc của Gamcheon gắn liền với làn sóng di cư, những người tị nạn đến Busan đã dựng nên những ngôi nhà tạm bợ trên sườn đồi, nơi địa hình dốc khiến việc quy hoạch phần lớn không thể áp dụng. Các căn nhà được xây theo cấu trúc bậc thang, không chỉ để tận dụng không gian mà còn để đảm bảo ánh sáng và thông gió. Theo thời gian, mô hình này tạo nên một dạng kiến trúc đặc trưng, trong đó mỗi mái nhà vừa là trần của một gia đình, vừa là “sân thượng” của gia đình phía trên.

Trong thời đại hình ảnh lên ngôi, Gen Z yêu những nơi “ăn ảnh”, nhưng không chỉ để chụp hình. Họ muốn hình ảnh phải phản ánh cá tính. Và Gamcheon cho phép điều đó. Những con hẻm mê cung ở Gamcheon, những khoảng sân nhỏ, những ban công nhìn ra thành phố tạo ra cảm giác phiêu lưu vừa đủ để người trẻ thấy mình đang “tự khám phá” thay vì đi theo lộ trình du lịch có sẵn. Điều này rất quan trọng, bởi với Gen Z, trải nghiệm đáng nhớ phải mang cảm giác độc bản.

Mỗi góc nhỏ đều có chất riêng, không rập khuôn, không bóng bẩy công nghiệp. Ở đó, người ta không chỉ chụp một bức ảnh đẹp, mà chụp một cảm giác. Nhưng lý do sâu hơn nằm ở câu chuyện tái sinh của nơi này. Gamcheon không phải là nơi đẹp nhất theo tiêu chuẩn thông thường, nhưng nó là một minh chứng rằng phát triển không nhất thiết phải bắt đầu từ việc xóa bỏ.

Trong tư duy phát triển đô thị hiện đại, có một giả định gần như mặc định rằng giá trị nằm ở việc thay mới. Những khu đất cũ, đặc biệt là các khu dân cư hình thành tự phát, thường được xem như tài sản chưa được khai thác hết tiềm năng, nhưng Làng văn hóa Gamcheon lại đi theo một hướng khác. Năm 2009, dự án nghệ thuật cộng đồng được khởi động với sự tham gia của hơn một trăm nghệ sĩ và cư dân, biến toàn bộ không gian làng thành một nền tảng sáng tạo.

Hơn ba trăm tác phẩm nghệ thuật công cộng được hình thành từ quá trình này. Những bức tường trở thành nơi kể chuyện, cầu thang trở thành trải nghiệm thị giác, và các con hẻm nhỏ trở thành tuyến khám phá. Điều quan trọng là sự thay đổi này không tách rời khỏi đời sống cư dân. Gamcheon không được chuyển đổi thành một bảo tàng tĩnh mà tiếp tục tồn tại như một khu dân cư sống, nơi nghệ thuật và sinh hoạt hàng ngày đan xen.

Tuy nhiên, không giống nhiều điểm du lịch khác, Gamcheon không vận hành dựa trên hệ thống bán vé tập trung. Giá trị kinh tế được phân bổ thông qua một mạng lưới kinh doanh quy mô nhỏ gồm quán cà phê, cửa hàng thủ công, gallery độc lập và các mô hình lưu trú cải tạo từ nhà ở cũ.

Cơ chế này cho phép dòng tiền lan tỏa trực tiếp vào cộng đồng địa phương thay vì tập trung vào một chủ thể duy nhất. Đồng thời, trải nghiệm của du khách cũng được kéo dài thông qua thời gian lưu trú và tương tác với không gian. Đây là một ví dụ điển hình của mô hình kinh tế trải nghiệm, nơi cảm xúc và câu chuyện đóng vai trò quan trọng không kém so với sản phẩm hữu hình.

Một yếu tố làm nên sự khác biệt của ngôi làng này là cấu trúc không gian. Trong khi nhiều đô thị hiện đại phát triển theo chiều cao và cạnh tranh tầm nhìn, ngôi làng này lại được tổ chức dựa trên nguyên tắc không ai được phép che khuất không gian sống của người khác. Mỗi mái nhà vừa là giới hạn vừa là sự tiếp nối, tạo nên một cấu trúc vừa chặt chẽ vừa linh hoạt. Đây là một dạng quy hoạch phi chính thức nhưng mang tính bền vững cao, phản ánh sự cân bằng giữa cá nhân và cộng đồng

Trong bối cảnh nhiều thành phố tại Việt Nam đang đối mặt với áp lực tái phát triển các khu dân cư cũ, câu chuyện của Gamcheon mang lại một góc nhìn đáng tham khảo. Giá trị của đô thị không chỉ nằm ở khả năng tạo ra không gian mới, mà còn ở cách khai thác và tái định nghĩa những gì đã tồn tại chỉ bằng một vài sáng kiến chỉnh trang nghệ thuật chi phí thấp.

Việc giữ lại một phần ký ức không chỉ có ý nghĩa văn hóa mà còn có thể trở thành một tài sản kinh tế nếu được tiếp cận sáng tạo và đúng với đời sống tự nhiên. Ở cấp độ sâu hơn, khi đứng trước lựa chọn giữa phá bỏ và giữ lại, các nhà hoạch định chính sách và nhà đầu tư phát triển du lịch cần xác định đâu là tiêu chí để xác định giá trị dài hạn của một không gian đô thị.

Liệu những gì tưởng như cũ kỹ, phi chuẩn có thể trở thành nền tảng cho một mô hình phát triển mới hay không? Trong trường hợp của Busan, câu trả lời đã phần nào rõ ràng. Một ngôi làng từng bị xem là gánh nặng đã trở thành một tài sản chiến lược, không cần vay vốn đầu tư lớn, không phải bằng cách thay đổi hoàn toàn, mà bằng cách hiểu đúng giá trị độc đáo của chính nó và kể lại câu chuyện đó theo một ngôn ngữ phù hợp với thế hệ trẻ.

Từ góc độ kinh tế, Gamcheon cho thấy một mô hình đáng chú ý về cách tạo ra thương hiệu du lịch từ giá trị phi vật thể. Tuy nhiên, sự nổi tiếng mang lại nguồn thu kinh tế nhưng cũng đặt ra nhiều vấn đề: áp lực du lịch, thay đổi cấu trúc cộng đồng, và nguy cơ thương mại hóa quá mức. Một số cư dân đã chuyển đổi nhà ở thành cửa hàng hoặc quán cà phê, trong khi những người khác rời đi vì chi phí sinh hoạt tăng.

Câu hỏi đặt ra là: Làm thế nào để bảo tồn một cộng đồng sống mà không biến nó thành một sản phẩm du lịch thuần túy? Gamcheon hiện đang thử nghiệm nhiều giải pháp, từ giới hạn dòng khách đến các chương trình hỗ trợ cư dân địa phương, một quá trình vẫn đang tiếp diễn.