Châu Âu chi hàng tỷ USD để ứng phó đà tăng của giá năng lượng

Kể từ ngày 28/2 - thời điểm chiến sự tại Iran bùng nổ, giá năng lượng tại châu Âu đã tăng mạnh. Xung đột làm gián đoạn khoảng 20% nguồn cung dầu tiêu thụ toàn cầu đi qua eo biển Hormuz, khiến giá dầu Brent tăng từ khoảng 60 euro lên hơn 100 euro/thùng chỉ sau vài ngày. Cùng lúc, giá khí đốt tự nhiên tại châu Âu cũng tăng khoảng 60%.

Tác động giờ đây đã thể hiện rõ ở thị trường bán lẻ nhiên liệu. Giá xăng và dầu diesel tại nhiều trạm xăng ở châu Âu tăng mạnh, trong đó tại Đức đã vượt 2 euro/lít. Dầu diesel là mặt hàng tăng mạnh nhất, với mức tăng từ gần 17,5% tại Bồ Đào Nha tới hơn 34% tại Tây Ban Nha.

Sức ép không chỉ dừng ở chi phí đi lại. Người dân châu Âu cũng bắt đầu cảm nhận rõ tác động qua hóa đơn điện và khí đốt, khi đà tăng của giá năng lượng lan rộng từ thị trường dầu sang toàn bộ chuỗi chi phí sinh hoạt.

Trước diễn biến này, nhiều chính phủ châu Âu đã phải triển khai hoặc công bố các biện pháp nhằm giảm bớt gánh nặng cho người dân, nhất là trong bối cảnh nhiên liệu và năng lượng vốn đã chịu mức thuế cao tại nhiều nước trong khu vực.

TÂY BAN NHA TUNG GÓI HỖ TRỢ LỚN NHẤT

Theo trang Euronews, sau thời gian chậm trễ vì bất đồng trong liên minh cầm quyền với đảng Sumar, Chính phủ Tây Ban Nha cuối cùng đã thông qua gói hỗ trợ 5 tỷ euro, tương đương khoảng 5,8 tỷ USD, để giảm bớt tác động của giá cả leo thang. Đây là gói hỗ trợ có quy mô lớn và toàn diện nhất trong số các biện pháp được đưa ra, với thời hạn áp dụng đến ngày 30/6/2026.

Theo kế hoạch ứng phó toàn diện với khủng hoảng Trung Đông, Chính phủ Tây Ban Nha sẽ triển khai khoảng 80 biện pháp từ ngày 21/3/2026. Trọng tâm của gói hỗ trợ là giảm thuế giá trị gia tăng (VAT) đối với toàn bộ mặt hàng năng lượng từ 21% xuống 10%, gồm nhiên liệu giao thông, điện, khí đốt tự nhiên và khí butane. Cùng với đó, giá khí butane tối đa cũng sẽ bị áp trần.

Gói hỗ trợ này dự kiến sẽ giúp khoảng 3 triệu doanh nghiệp và 20 triệu hộ gia đình giảm bớt tác động từ đà tăng giá năng lượng.

Chính phủ Tây Ban Nha ước tính hóa đơn tiền điện có thể giảm khoảng 13%, trong khi giá xăng và dầu diesel có thể giảm hơn khoảng 30 cent/lít. Các lĩnh vực chịu tác động mạnh nhất như vận tải hàng hóa, nông nghiệp và đánh bắt thủy sản cũng sẽ được hỗ trợ thêm 20 cent cho mỗi lít nhiên liệu phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Cùng với đó, Madrid cho phép xuất kho 11,5 triệu thùng dầu, tương đương hơn 12 ngày tiêu thụ trong nước, trong khuôn khổ kế hoạch phối hợp của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) giải phóng 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ chiến lược.

Tây Ban Nha hiện có lợi thế tương đối về giá điện khi mức giá tại nước này hiện dao động 37-57 euro/MWh, thấp hơn đáng kể so với 113 euro/MWh tại Đức và 141 euro/MWh tại Italy, chủ yếu nhờ hơn 60% sản lượng điện đến từ các nguồn năng lượng tái tạo.

ĐỨC, ITALY VÀ BỒ ĐÀO NHA PHẢN ỨNG THEO CÁCH KHÁC NHAU

Đức là một trong những nước chứng kiến giá nhiên liệu tăng mạnh nhất. Chỉ trong hai tuần, giá xăng tại nước này đã tăng từ khoảng 1,82 euro/lít lên 2,16 euro/lít, tương đương tăng gần 18%. Tuy nhiên, thay vì hỗ trợ trực tiếp cho người dân, Berlin chủ yếu tìm cách kiểm soát cách các trạm xăng điều chỉnh giá.

Bộ trưởng Kinh tế Đức Katharina Reiche gần đây đề xuất một dự luật, theo đó mỗi trạm xăng chỉ được tăng giá một lần trong ngày, vào lúc 12h trưa. Dù vậy, biện pháp này chưa thể áp dụng ngay do cần sửa luật cạnh tranh. Về khí đốt, Berlin bác bỏ hoàn toàn khả năng nối lại nhập khẩu khí đốt từ Nga.

Trong khi đó, Italy chọn hướng đi khác. Rome xem xét dùng phần thu thuế VAT tăng thêm từ giá nhiên liệu leo thang để hỗ trợ người tiêu dùng, đồng thời dự kiến xử phạt những doanh nghiệp bị cho là lợi dụng khủng hoảng để trục lợi. Thủ tướng Italy Giorgia Meloni đã kích hoạt biện pháp này trong 20 ngày.

Bồ Đào Nha là nước đầu tiên ở Nam Âu đưa ra hành động cụ thể. Chính phủ của Thủ tướng Luis Montenegro thông báo giảm tạm thời 3,55 cent euro/lít thuế đối với dầu diesel cho ô tô, qua đó trả lại cho người nộp thuế phần thu VAT tăng thêm do giá nhiên liệu đi lên. Biện pháp này được kích hoạt sau khi giá nhiên liệu tăng quá 10 cent/lít - ngưỡng mà chính phủ nước này đặt ra để bắt đầu can thiệp.

PHÁP, BA LAN, HUNGARY VÀ ÁO ỨNG PHÓ THẬN TRỌNG HƠN

Tại Pháp, động thái dễ nhận thấy nhất lại đến từ khu vực doanh nghiệp chứ không phải từ chính phủ. Tập đoàn năng lượng TotalEnergies thông báo sẽ giữ giá xăng và dầu diesel không vượt trần đến hết tháng này.

Thay vì cắt giảm thuế, Pháp hiện nghiêng về giải pháp ngoại giao. Tại Hội đồng châu Âu, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron kêu gọi chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào hạ tầng năng lượng và hệ thống cấp nước ở khu vực xung đột, do lo ngại giá năng lượng sẽ còn tăng mạnh. Đến nay, Pháp vẫn chưa đưa ra gói giảm thuế nào như Tây Ban Nha.

Ba Lan - nơi giá nhiên liệu tăng ít hơn - cũng giữ lập trường dè dặt. Chính phủ nước này chưa đưa ra biện pháp giảm thuế quy mô lớn nào. Quốc vụ khanh phụ trách năng lượng Ba Lan Wojciech Wrochna cho rằng không thể vội vàng nới lỏng hoặc đình chỉ các quy định chỉ sau một đêm, vì điều đó có thể làm tổn hại sự ổn định của thị trường và niềm tin của nhà đầu tư.

Trong khi đó, Áo kiểm soát giá chặt hơn Đức. Dù giá xăng tại nước này đã tăng khoảng 13%, chính phủ chỉ cho phép các doanh nghiệp điều chỉnh tăng giá nhiên liệu tối đa ba lần mỗi tuần, còn giảm giá thì có thể thực hiện bất kỳ lúc nào.

Hungary chọn biện pháp mạnh tay hơn là áp trần giá trực tiếp. Thủ tướng Hungary Viktor Orban ấn định giá tối đa 1,54 euro/lít đối với xăng RON 95 và 1,59 euro/lít đối với dầu diesel. Tuy nhiên, mức giá này chỉ áp dụng với các phương tiện mang biển số Hungary, nhằm tránh tình trạng tài xế từ các nước láng giềng đổ sang mua nhiên liệu giá rẻ.

EU CÂN NHẮC NỚI YÊU CẦU DỰ TRỮ KHÍ ĐỐT

Ở cấp EU, Ủy viên Năng lượng Dan Jorgensen cho biết Brussels đang xem xét kích hoạt các biện pháp khẩn cấp tạm thời nếu giá năng lượng tăng quá mạnh. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh các biện pháp này phải nhắm đúng mục tiêu, chỉ áp dụng trong thời gian ngắn và không làm chậm tiến trình chuyển đổi sang năng lượng sạch.

Hôm 21/3, ông Jorgensen đã đề nghị các nước thành viên hạ mục tiêu lấp đầy kho dự trữ khí đốt xuống 80% công suất, thấp hơn 10 điểm phần trăm so với mục tiêu chính thức hiện nay của EU. Mục đích là giúp các nước linh hoạt hơn trong mùa bơm khí dự trữ, đồng thời trấn an thị trường trong bối cảnh giá cả biến động mạnh.

Nhìn chung, cách ứng phó của các nước châu Âu hiện rất khác nhau, từ gần như không hỗ trợ trực tiếp như Pháp đến gói hỗ trợ hơn 5 tỷ euro của Tây Ban Nha. Theo các nhà phân tích, khủng hoảng giá năng lượng tại châu Âu kéo dài bao lâu phụ thuộc chủ yếu vào diễn biến chiến sự và thời gian eo biển Hormuz bị phong tỏa.