Châu Phi làm gì để tranh thủ cơn sốt vàng toàn cầu?

Năm 2025 đánh dấu một bước ngoặt lớn của thị trường vàng toàn cầu khi giá kim loại quý này tăng tới 65%. Đà tăng duy trì khi bước sang năm 2026, khi trong tháng 1 vừa qua, có thời điểm giá vàng vượt ngưỡng 5.580 USD/oz - mức cao kỷ lục trong lịch sử.

Trong bối cảnh đó, các quốc gia châu Phi - vốn là những nhà sản xuất vàng hàng đầu thế giới - đang đứng trước một cơ hội hiếm hoi để gia tăng nguồn thu ngân sách, cải thiện cán cân ngoại tệ và củng cố nền tảng kinh tế vĩ mô. Tuy nhiên, đi kèm với cơ hội là những rủi ro không nhỏ: thất thoát tài nguyên qua các dòng chảy bất hợp pháp, phụ thuộc quá mức vào xuất khẩu thô, xung đột xã hội và nguy cơ “lời nguyền tài nguyên” tái diễn dưới một hình thức mới.

GIÁ VÀNG LẬP ĐỈNH: CÚ HÍCH LỚN CHO CÁC NỀN KINH TẾ CHÂU PHI

Theo các chuyên gia tài chính quốc tế, đà tăng mạnh của giá vàng trong thời gian qua chủ yếu đến từ sự gia tăng bất định trên các thị trường toàn cầu. Chính sách kinh tế thiếu nhất quán của Mỹ, rủi ro tài khóa gia tăng cùng với căng thẳng địa chính trị tại nhiều khu vực đã khiến vàng một lần nữa trở thành tài sản trú ẩn an toàn được giới đầu tư ưu tiên.

Đối với châu Phi, nơi sản xuất hơn 25% sản lượng vàng toàn cầu, giá vàng cao đồng nghĩa với tiềm năng gia tăng mạnh nguồn thu từ xuất khẩu. Burkina Faso là một ví dụ điển hình khi sản lượng vàng năm 2025 đạt mức kỷ lục 94 tấn, tăng hơn 30 tấn so với năm trước. Ghana, Nam Phi, Mali hay Tanzania cũng ghi nhận sự mở rộng nhanh chóng của cả khai thác công nghiệp lẫn khai thác thủ công - tờ báo DW cho biết.

Theo các nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu An ninh (ISS), nếu được quản lý hiệu quả, “cơn sốt vàng” có thể giúp các quốc gia châu Phi gia tăng thu ngân sách, cải thiện dự trữ ngoại hối và tạo dư địa tài khóa cho đầu tư phát triển. Trong bối cảnh nhiều nền kinh tế đang chịu áp lực nợ công và thiếu hụt nguồn lực, vàng trở thành “phao cứu sinh” quan trọng trong ngắn hạn.

Tuy nhiên, lợi ích này không tự động chuyển hóa thành tăng trưởng bền vững. Thực tế cho thấy phần lớn các quốc gia châu Phi mới chỉ tận dụng được lợi ích trước mắt từ việc tăng sản lượng và xuất khẩu, trong khi các vấn đề mang tính cấu trúc của ngành khai khoáng vẫn chưa được giải quyết triệt để.

SIẾT LUẬT KHAI KHOÁNG, GIỮ LẠI GIÁ TRỊ: CUỘC ĐUA CHÍNH SÁCH TẠI CÁC NƯỚC SẢN XUẤT VÀNG

Trước đà tăng của giá vàng, nhiều chính phủ châu Phi đã bắt đầu điều chỉnh chính sách nhằm giành lại tỷ trọng lớn hơn trong chuỗi giá trị. Ghana - quốc gia sản xuất vàng lớn nhất châu lục - đang thúc đẩy cải cách luật khai khoáng, với mục tiêu tăng nguồn thu cho nhà nước thông qua thuế và tiền thuê mỏ.

Giới chức Ghana cho rằng các “thỏa thuận ổn định” kéo dài từ 5 đến 15 năm với các tập đoàn khai khoáng nước ngoài, dù giúp thu hút đầu tư, nhưng lại khiến nhà nước bị hạn chế quyền điều chỉnh chính sách khi bối cảnh thị trường thay đổi. Việc gia hạn các thỏa thuận này trong tương lai sẽ không còn mang tính tự động, mà gắn với các điều kiện cụ thể như kéo dài tuổi thọ mỏ, gia tăng sản lượng và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính - xã hội tại địa phương.

Xu hướng siết chặt quản lý không chỉ diễn ra tại Ghana. Mali, Cộng hòa Dân chủ Congo và Tanzania cũng đã sửa đổi luật khai khoáng nhằm tăng cường quyền kiểm soát của nhà nước đối với các khoáng sản chiến lược. Bên cạnh các doanh nghiệp phương Tây, Trung Quốc và Nga ngày càng gia tăng hiện diện trong lĩnh vực khai thác vàng tại châu Phi, đặc biệt tại các quốc gia vùng Sahel.

Dù vậy, các chuyên gia cảnh báo rằng việc tăng quyền kiểm soát nhà nước nếu không đi kèm cải thiện năng lực quản trị và minh bạch hóa, có thể khiến môi trường đầu tư trở nên kém hấp dẫn, từ đó làm giảm dòng vốn dài hạn. Bài toán đặt ra cho các chính phủ châu Phi là tìm được điểm cân bằng giữa thu hút đầu tư và bảo vệ lợi ích quốc gia.

NGHỊCH LÝ VÀNG CHÂU PHI: XUẤT KHẨU NHIỀU NHƯNG DỰ TRỮ ÍT, LỢI ÍCH RƠI VÀO TAY AI?

Một trong những nghịch lý lớn nhất của châu Phi là dù sản xuất nhiều vàng hơn bất kỳ châu lục nào, khu vực này chỉ nắm giữ khoảng 2% dự trữ vàng toàn cầu. Phần lớn vàng được xuất khẩu dưới dạng thô, sau đó được tinh luyện và tích trữ tại các nền kinh tế phát triển.

So với Mỹ - quốc gia đang sở hữu hơn 8.100 tấn vàng dự trữ - hay các nước châu Âu như Đức, Pháp và Italy, dự trữ vàng của các nước châu Phi là rất khiêm tốn. Ngay cả Nam Phi, nơi có hơn một thế kỷ lịch sử khai thác vàng, cũng chỉ nắm giữ khoảng 125 tấn.

Theo các nhà phân tích, việc xuất khẩu vàng thô không chỉ khiến châu Phi mất đi giá trị gia tăng, mà còn làm suy yếu khả năng tự chủ tiền tệ trong dài hạn. Vàng không đơn thuần là một mặt hàng xuất khẩu, mà còn là một tài sản chiến lược gắn liền với ổn định tài chính quốc gia.

Bên cạnh đó, giá vàng cao cũng kéo theo hệ lụy nghiêm trọng về xã hội và an ninh. Khai thác trái phép bùng phát mạnh tại nhiều quốc gia, gây thất thoát lớn nguồn thu và làm gia tăng xung đột tại các cộng đồng địa phương. Tại Nam Phi, các nhóm khai thác trái phép - được gọi là “Zama Zamas” - thường xuyên xảy ra bạo lực. Ở các quốc gia bất ổn như Sudan, vàng thậm chí trở thành nguồn tài chính nuôi dưỡng xung đột vũ trang.

Giới chuyên gia cho rằng để thực sự “hái ra tiền” từ cơn sốt vàng, châu Phi cần chuyển trọng tâm từ khai thác sang quản trị tài nguyên. Việc đầu tư xây dựng các nhà máy tinh luyện vàng trong nước, kiểm soát dòng chảy tài chính bất hợp pháp và gắn khai khoáng với chiến lược phát triển công nghiệp - tài chính dài hạn được xem là chìa khóa để phá vỡ “lời nguyền tài nguyên” đã kéo dài nhiều thập kỷ.