Gánh nặng nợ và chi phí vay gia tăng đang đẩy Pháp tới nguy cơ khủng hoảng tài chính, trong khi những chia rẽ chính trị khiến nỗ lực chấn chỉnh ngân sách liên tục bế tắc…

Từng được xem là điểm tựa tương đối ổn định trên thị trường tài chính châu Âu, Pháp giờ trở thành một trong những mắt xích yếu nhất của khu vực khi lãi suất toàn cầu tăng cao.

Chính phủ Pháp đang phải trả chi phí vay cao hơn cả Hy Lạp và Italy, hai quốc gia từng là tâm điểm của cuộc khủng hoảng nợ khu vực đồng euro. Trong nhóm các nền kinh tế tương đồng, mức thâm hụt ngân sách của Pháp chỉ thấp hơn Mỹ.

BẾ TẮC TRONG NỖ LỰC CHẤN CHỈNH NGÂN SÁCH

Tuần trước, làn sóng bán tháo kéo dài trên thị trường trái phiếu chính phủ Pháp diễn biến đáng lo ngại khi lan rộng khắp châu Âu, gợi lại ký ức về cuộc khủng hoảng nợ khu vực đồng euro trong thập kỷ trước. Lợi suất trái phiếu chính phủ Pháp kỳ hạn 10 năm, phản ánh chi phí vay của chính phủ ở kỳ hạn này, đã tăng lên gần 5%, mức cao nhất kể từ năm 2002.

Nhà đầu tư lo ngại tình hình sẽ tiếp tục xấu đi khi lãi suất tăng đúng lúc Chính phủ Pháp cần vay mới để trả các khoản nợ lớn được huy động trong thời kỳ lãi suất cực thấp. Từ nay đến năm 2030, Chính phủ Pháp có hơn 1 nghìn tỷ USD trái phiếu đáo hạn. Riêng năm tới, nước này dự kiến phát hành lượng trái phiếu kỷ lục trị giá khoảng 380 tỷ USD.

Ngân hàng Trung ương Pháp (BDF) đã ngừng mua trái phiếu chính phủ và không mua mới để thay thế số trái phiếu đáo hạn, khiến lượng nắm giữ giảm dần. Những nhà đầu tư từng mua trái phiếu Pháp đều đặn, như các công ty quản lý tài sản Nhật Bản, cũng giảm mua vào. Các quỹ đầu cơ tham gia để bù đắp nguồn cầu thiếu hụt này lại chịu thiệt hại do những biến động thị trường gần đây.

Theo một nghiên cứu gần đây được thực hiện theo yêu cầu của Bộ Tài chính Pháp, số tiền nước này phải chi để trả lãi các khoản nợ dự kiến tăng 59% vào năm 2030. Đây hiện là một trong những khoản chi lớn nhất của chính phủ và có thể vượt xa chi tiêu quân sự vào cuối thập kỷ.

Nợ công của Pháp hiện tương đương gần 120% GDP. Chi phí trả nợ ngày càng lớn làm thu hẹp nguồn ngân sách dành cho các khoản đầu tư thúc đẩy tăng trưởng. Vào cuối tháng trước, Thống đốc BDF Emmanuel Moulin cảnh báo chi phí trả nợ ngày càng lớn có nguy cơ “dần bóp nghẹt” nền tài chính công của nước này.

Làn sóng bán tháo còn xuất phát từ lo ngại rằng những bất đồng chính trị đang cản trở nỗ lực chấn chỉnh ngân sách của Pháp. Những năm gần đây, các thủ tướng đề xuất cắt giảm chi tiêu để lập lại kỷ luật ngân sách lần lượt mất sự ủng hộ tại Hạ viện và phải rời nhiệm sở.

Trong khi đó, trước cuộc bầu cử tổng thống vào mùa xuân tới, những ứng viên hàng đầu đang đưa ra nhiều cam kết tăng chi tiêu công. Tổng thống Emmanuel Macron không thể tái tranh cử do giới hạn nhiệm kỳ.

Bà Marine Le Pen, ứng viên tổng thống đang dẫn đầu các cuộc thăm dò, cam kết hạ tuổi nghỉ hưu, với mức thấp nhất là 60 tuổi. Theo tính toán của bà, chính sách này sẽ khiến ngân sách phải chi thêm 9 tỷ euro, tương đương khoảng 10,1 tỷ USD, mỗi năm.

Trong khi đó, ông Jean-Luc Melenchon, đối thủ có tỷ lệ ủng hộ gần nhất với bà Le Pen, đề nghị Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) cho phép Chính phủ Pháp hoãn trả hoặc được xóa khoản nợ trị giá 488 tỷ euro. Đây là khoản nợ từ số trái phiếu chính phủ Pháp mà BDF đang nắm giữ.

GÁNH NẶNG TỪ CHÍNH SÁCH CHI TIÊU “BẤT KỂ TỐN KÉM BAO NHIÊU”

Theo một số nhà kinh tế, gánh nặng nợ hiện nay của Pháp bắt nguồn từ nhiều thập kỷ chi tiêu vượt nguồn thu để duy trì hệ thống phúc lợi quy mô lớn. Sự hỗ trợ kéo dài này khiến người dân quen trông chờ vào chính phủ nhất là khi xảy ra khủng hoảng. Lần gần nhất Pháp cân bằng được thu và chi ngân sách là năm 1974.

Từng là chuyên gia ngân hàng đầu tư, ông Macron xây dựng hình ảnh một nhà lãnh đạo sẵn sàng cải cách mạnh mẽ để chấn chỉnh nền kinh tế Pháp. Ông nới lỏng các quy định về lao động, giảm thuế doanh nghiệp và bãi bỏ thuế đánh vào tài sản của người giàu. Theo những người ủng hộ ông, các biện pháp này đã thúc đẩy tăng trưởng và giúp giảm thâm hụt ngân sách xuống dưới mức trần 3% GDP mà Liên minh châu Âu (EU) quy định trong những năm đầu nhiệm kỳ.

Tuy nhiên, về sau, ông Macron ngày càng dựa vào việc tăng chi ngân sách để ứng phó với các cuộc khủng hoảng. Sự chuyển hướng bắt đầu khi ông chi ít nhất 10 tỷ euro nhằm xoa dịu phong trào biểu tình “áo vàng”. Chi tiêu tiếp tục tăng mạnh khi Pháp đối phó với đại dịch Covid-19, rồi cuộc khủng hoảng năng lượng do chiến tranh Nga - Ukraine gây ra.

Để bảo vệ doanh nghiệp và hộ gia đình trước những tác động này, ông Macron triển khai các chương trình chi tiêu quy mô lớn. Ông gọi cách tiếp cận đó là “Quoi qu’il en coûte”, nghĩa là “bất kể tốn kém bao nhiêu”.

Một số chính sách khiến ngân sách tiếp tục chịu sức ép ngay cả sau khi đại dịch kết thúc. Chẳng hạn, việc giảm thêm thuế doanh nghiệp làm nguồn thu ngân sách giảm 10 tỷ euro mỗi năm, còn tăng lương cho nhân viên trong toàn bộ hệ thống y tế công khiến chi tiêu tăng lên.

Các chương trình hỗ trợ tạm thời cũng kéo dài hơn dự kiến. Trong đại dịch, Pháp triển khai một trong những chương trình hỗ trợ trả lương cho người lao động phải tạm nghỉ việc lớn nhất châu Âu. Chính phủ hỗ trợ tiền lương cho hàng loạt doanh nghiệp, từ quán ăn nhỏ đến tập đoàn lớn, nhằm giúp họ duy trì hoạt động. Chương trình dự kiến kết thúc khi các biện pháp phong tỏa được dỡ bỏ, nhưng nhiều doanh nghiệp vẫn tiếp tục nhận trợ cấp trong nhiều năm sau đó.

Tương tự, sau khi chiến tranh Nga - Ukraine nổ ra, Chính phủ Pháp chi hàng chục tỷ euro để trợ cấp, giữ giá năng lượng không vượt mức trần quy định. Các khoản hỗ trợ này vẫn được duy trì ngay cả khi nguồn cung khí đốt tự nhiên của châu Âu đã ổn định trở lại.

Theo một báo cáo được thực hiện theo yêu cầu của Bộ Tài chính Pháp, thâm hụt ngân sách của Pháp đã vượt 5% GDP trong ba năm liên tiếp và có thể lên tới 6,8% GDP vào năm 2030. Lãi suất tăng, một phần do chiến tranh Mỹ - Iran, càng khiến nước này khó kiểm soát gánh nặng nợ.

Ông Kevin Thozet, cố vấn danh mục đầu tư tại công ty quản lý tài sản Carmignac, cảnh báo lãi suất bình quân mà Pháp phải trả cho các khoản nợ dự kiến sẽ cao hơn tốc độ tăng trưởng kinh tế trong những năm tới. Khi đó, gánh nặng nợ sẽ tiếp tục tăng nếu chính phủ không cắt giảm mạnh chi tiêu. Theo ước tính của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), nợ công của Pháp có thể lên tới 200% GDP vào năm 2050 nếu nước này không giảm chi.

Giới đầu tư cho rằng khủng hoảng trái phiếu Pháp chưa phải là điều tất yếu, bởi khu vực đồng euro hiện có khả năng ứng phó tốt hơn nhờ sự hỗ trợ của ECB. Tuy nhiên, chi phí trả nợ tăng đang thu hẹp nguồn lực dành cho đầu tư thúc đẩy tăng trưởng. Cuộc bầu cử tổng thống sắp tới cũng làm gia tăng bất định, khi những cam kết tăng chi tiêu của các ứng viên có thể khiến tình hình tài khóa xấu hơn.