Lợi thế dân số trẻ và khả năng thích ứng nhanh với công nghệ đang mở ra cơ hội để Việt Nam bứt phá trở thành "quốc gia thông minh" (Smart Nation)...

Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu trên, Việt Nam cần tháo gỡ các điểm nghẽn về hấp thụ công nghệ, phát triển bán dẫn, AI, đổi mới giáo dục và thương mại hóa nghiên cứu.

Đó là nhận định của các chuyên gia tại các phiên thảo luận chuyên đề trong khuôn khổ Diễn đàn Đổi mới sáng tạo Việt Nam toàn cầu (VGIC) 2026. Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghệ diễn ra mạnh mẽ, việc nhận diện đúng lợi thế, tháo gỡ các điểm nghẽn và lựa chọn chiến lược phát triển phù hợp sẽ quyết định khả năng bứt phá của Việt Nam trong giai đoạn tới.

"BÀI TOÁN" KHAI THÁC HIỆU QUẢ NGUỒN NHÂN LỰC 

Theo GS. TS Phạm Trần Vũ, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa TP. Hồ Chí Minh (ĐHQG TP. Hồ Chí Minh), hiện nay là thời điểm thuận lợi để Việt Nam bứt phá hướng tới mục tiêu trở thành một quốc gia thông minh. Nếu bỏ lỡ cơ hội này, Việt Nam có thể đánh mất lợi thế trong cuộc cạnh tranh phát triển.

"Việt Nam đang sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi, trước hết là quy mô dân số hơn 100 triệu người với cơ cấu “dân số vàng”, cùng khả năng tiếp cận và thích ứng nhanh với công nghệ mới của thế hệ trẻ. Việt Nam đã có những điều kiện cần, vấn đề còn lại là hoàn thiện các điều kiện đủ để tạo bước đột phá", ông Vũ cho biết.

GS. TS. Phạm Trần Vũ nhận định Việt Nam không thiếu nhân lực, vấn đề cốt lõi là sử dụng và phát huy hiệu quả nguồn nhân lực, thay vì chỉ tập trung vào bài toán thiếu người.

Sau khi Nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia được ban hành, nhiều trường đại học đã mở các chương trình đào tạo mới như thiết kế vi mạch, kỹ thuật bán dẫn và nhanh chóng thu hút thí sinh.

Đơn cử, ngành thiết kế vi mạch tại Trường Đại học Bách khoa được tách thành ngành đào tạo độc lập và ngay năm đầu tuyển sinh đã có điểm chuẩn thuộc nhóm cao nhất. Điều này cho thấy thế hệ trẻ rất quan tâm đến các lĩnh vực công nghệ mới và Việt Nam hoàn toàn có khả năng đáp ứng nhu cầu nhân lực.

Tuy nhiên, để trở thành một "quốc gia thông minh" - Smart Nation, Việt Nam không nên chỉ tập trung vào phát triển công nghệ mà quan trọng hơn là năng lực hấp thụ, ứng dụng và đưa công nghệ vào thực tiễn. Nếu thiếu cơ chế và chính sách thúc đẩy ứng dụng, cả thành quả nghiên cứu lẫn nguồn nhân lực chất lượng cao đều có nguy cơ bị lãng phí.

GS. TS Phạm Trần Vũ dẫn chứng nhiều sinh viên Việt Nam có thể làm việc tại Intel, Marvell và các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới nhưng chưa có nhiều cơ hội phát huy năng lực ngay trong nước. Vì vậy, ông kỳ vọng Việt Nam sẽ trở thành một "phòng thí nghiệm" quy mô lớn để các ý tưởng công nghệ được thử nghiệm, hoàn thiện và thương mại hóa.

Đồng quan điểm, GS. Nguyễn Thu Anh, Giáo sư chuyên ngành Y tế Toàn cầu tại Đại học Sydney, Viện Trưởng đầu tiên của Viện Đại học Sydney Việt Nam, cũng cho rằng lợi thế lớn của Việt Nam là dân số trẻ, khả năng tiếp cận công nghệ nhanh và tốc độ ứng dụng công nghệ vào đời sống ngày càng rõ nét.

Theo bà Thu Anh, Việt Nam còn có lợi thế sở hữu nhiều nhu cầu thực tiễn và nguồn dữ liệu phong phú để phát triển các giải pháp công nghệ. Tuy nhiên, vẫn còn ba điểm nghẽn lớn cần được tháo gỡ.

Thứ nhất, dữ liệu tuy nhiều nhưng chưa đủ sạch và chưa được khai thác hiệu quả để tạo ra giá trị kinh tế.

Thứ hai, kết quả nghiên cứu vẫn chủ yếu dừng ở các công bố khoa học thay vì được thương mại hóa thành sản phẩm có sức cạnh tranh trên thị trường.

Thứ ba, sự liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cơ sở nghiên cứu, nhà trường vẫn còn hạn chế, trong khi việc triển khai các chính sách hỗ trợ chưa thực sự phát huy hiệu quả.

GIÁO DỤC -  NỀN TẢNG CHO SMART NATION

Bà Nguyễn Bích Yến, Chủ tịch VSAP (với hơn 200 bằng sáng chế trên toàn cầu; Giải thưởng Dan Noble Fellow, IEEE Fellow và Frederik Philips năm 2024), cho rằng bán dẫn là công nghệ cốt lõi của các thành phố thông minh, quốc gia thông minh và nhiều đột phá.

Theo bà Yến, thị trường bán dẫn toàn cầu đang tăng trưởng rất nhanh, mở ra cơ hội lớn nhưng cũng khiến "cửa sổ cơ hội" của Việt Nam không kéo dài.

Nhìn lại giai đoạn từ năm 2015, Việt Nam vẫn đối mặt với thách thức lớn về nhân lực khi nguồn lao động chưa được đào tạo chuyên sâu, chủ yếu tham gia các công đoạn có giá trị gia tăng thấp.

Đến nay, với sự hỗ trợ của Chính phủ cùng sự tham gia của các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp, ngành bán dẫn đã có nhiều chuyển biến tích cực. Bà Yến nhận định đào tạo vẫn là yếu tố then chốt để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và nắm bắt cơ hội phát triển của ngành.

Ở khía cạnh giáo dục, GS. TS. Thái Thị Thanh Mai, Khoa Khởi nghiệp và Sáng tạo, Đại học HEC Montréal (Canada), Giám đốc toàn cầu chương trình Social Business Creation cho rằng đào tạo khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo cần tập trung vào quá trình hình thành tư duy thay vì chỉ hướng đến thành tích.

Theo bà Mai, học sinh Việt Nam tiếp thu nhanh nhưng vẫn có xu hướng tìm kiếm "đáp án đúng", trong khi đổi mới sáng tạo đòi hỏi khả năng đặt câu hỏi, dám thử nghiệm và chấp nhận thất bại.

Trong kỷ nguyên AI, lợi thế cạnh tranh không còn nằm ở việc ghi nhớ kiến thức mà ở khả năng đặt câu hỏi và tư duy phản biện. Vì vậy, hệ thống giáo dục cần chuyển từ truyền đạt kiến thức sang phát triển năng lực đặt câu hỏi, trải nghiệm và học từ trải nghiệm.

Đồng thời, hình thành nhiều startup thành công và đưa ý tưởng ra thị trường, cần có sự phối hợp của cả hệ sinh thái. Đào tạo khởi nghiệp không nên chỉ hướng đến thành tích mà phải tập trung vào quá trình tạo nên thành tựu, trong đó cốt lõi là năng lực đặt câu hỏi, trải nghiệm và học hỏi từ chính những trải nghiệm đó.

"Kiến thức giúp chúng ta bắt kịp thế giới, nhưng chỉ có khả năng đặt câu hỏi đúng mới giúp chúng ta dẫn dắt thế giới", GS. TS Thái Thị Thanh Mai Thái nhấn mạnh.