Một TP.Hồ Chí Minh mở rộng đang được đặt lại bài toán tổ chức không gian phát triển từ đô thị tập trung sang cấu trúc đa cực, đa trung tâm. Trong tầm nhìn 100 năm, ba cực mới tại vịnh Gành Rái, Bàu Bàng và Khu đô thị phía tây được kỳ vọng tạo thêm những động lực kinh tế - đô thị bên cạnh lõi trung tâm hiện hữu.

Vừa qua, tại hội nghị tham vấn quy hoạch tổng thể TP.Hồ Chí Minh tầm nhìn 100 năm, Liên danh tư vấn Nikken Sekkei Việt Nam đã đề xuất 5 dự án động lực chuyển đổi, từ đó hình thành hai hành lang chiến lược và ba cực động lực cho thành phố trong tương lai.

BA CỰC MỞ RỘNG KHÔNG GIAN TĂNG TRƯỞNG

Năm dự án động lực được đề xuất gồm: trục đường sắt vùng Bình Dương - TP.Hồ Chí Minh - Bà Rịa - Vũng Tàu; hành lang chiến lược sông Sài Gòn - sông Đồng Nai; phát triển tích hợp vịnh Gành Rái; Thành phố công nghiệp thông minh Bàu Bàng và Đô thị phía tây.

Từ cấu trúc này, hai hành lang đường sắt vùng và sông Sài Gòn - sông Đồng Nai tạo khung liên kết toàn vùng, trong khi vịnh Gành Rái, Bàu Bàng và cực đô thị mới phía tây hình thành ba cực kinh tế - đô thị mới. Cách tiếp cận này đặt các khu vực từng thuộc ba địa phương trước đây vào một cấu trúc phát triển chung, thay vì tiếp tục xử lý từng không gian theo những logic riêng biệt.

Tại vịnh Gành Rái, lợi thế được xác định từ sự hội tụ của cảng Cái Mép, hệ thống logistics, các cụm công nghiệp - năng lượng tại Phú Mỹ, Bà Rịa, Vũng Tàu, Cần Giờ cùng khả năng kết nối với sân bay Long Thành và mạng lưới đường sắt vùng. Tư vấn đề xuất cách tiếp cận “đô thị hóa do việc làm dẫn dắt”, trong đó khu thương mại tự do, cảng biển, logistics và công nghiệp tạo nền tảng kinh tế trước; giao thông công cộng, TOD, nhà ở, giáo dục, y tế, thương mại và dịch vụ công cộng phát triển tiếp theo.

Với Bàu Bàng, định hướng là phát triển thành thành phố công nghiệp thông minh, gắn với chuyển đổi công nghiệp và các trung tâm việc làm mới. Trong khi đó, cực đô thị phía tây được đặt trong cấu trúc phát triển mới của TP.HCM, bổ sung một trung tâm đô thị thay vì tiếp tục dồn áp lực tăng trưởng vào khu vực lõi.

Đây là sự thay đổi quan trọng trong cách tiếp cận quy hoạch. Theo liên danh tư vấn, cấu trúc đa cực không thay thế trung tâm hiện hữu mà tạo thêm các cực có vai trò kinh tế khác nhau, qua đó, phân bổ việc làm, dịch vụ và dân cư hợp lý hơn. Các cực này cũng cần được kết nối trực tiếp với nhau, thay vì chỉ tổ chức các tuyến giao thông hướng tâm về khu vực trung tâm.

Đường sắt được đặt vào vị trí nền tảng của cấu trúc mới. Đề xuất quy hoạch xem xét các tuyến đường sắt và đường sắt đô thị đã được định hướng như một hệ thống liên vùng, với hai hành lang đường sắt đô thị chính kết nối Tân Uyên - khu vực trung tâm - Vũng Tàu và Bàu Bàng - khu vực trung tâm - Cần Giờ, cùng tuyến đường sắt quốc gia lưỡng dụng kết nối Vũng Tàu với Bàu Bàng.

TỪ QUY HOẠCH ĐẾN CÁC CÔNG CỤ VẬN HÀNH

Để một cấu trúc đa cực không dừng ở định hướng không gian, TP.Hồ Chí Minh đang đồng thời hoàn thiện các công cụ quy hoạch, giao thông và huy động nguồn lực.

Tại kỳ họp lần thứ 5 Khóa XI sáng 22/9/2026, HĐND TP.Hồ Chí Minh thông qua 38 nghị quyết, trong đó có 24 nghị quyết triển khai Luật Phát triển đô thị. Một nhóm nghị quyết trực tiếp liên quan đến cấu trúc không gian mới gồm quy định về Quy hoạch tổng thể TP.HCM; các loại quy hoạch, hoạt động quy hoạch đô thị, nông thôn và kiến trúc; quản lý, khai thác, sử dụng không gian ngầm; quy hoạch không gian ngầm; đường sắt địa phương và khu vực TOD (phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng).

Nghị quyết về TOD quy định việc lập, thẩm định, phê duyệt phương án tuyến công trình, vị trí công trình trên tuyến đường sắt địa phương, cùng quy hoạch khu vực TOD, chỉ tiêu sử dụng đất, chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật và yêu cầu tổ chức không gian. Nghị quyết về không gian ngầm tạo thêm cơ sở để quản lý và khai thác một lớp không gian khác của đô thị.

Như vậy, nếu đường sắt là một phần của “khung” kết nối ba cực động lực, TOD trở thành công cụ tổ chức phát triển xung quanh các đầu mối giao thông. Không gian phát triển của thành phố cũng không chỉ được tính trên mặt đất, mà được mở rộng xuống lòng đất thông qua quy hoạch và khai thác không gian ngầm.

Nghị quyết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư độc lập trước khi phê duyệt chủ trương đầu tư cũng được HĐND Thành phố thông qua trong nhóm 24 nghị quyết triển khai Luật Phát triển đô thị. Cùng với đó là các cơ chế liên quan đến ngân sách, trung tâm nghiên cứu đạt chuẩn quốc tế và hỗ trợ hoạt động khởi nghiệp sáng tạo.

Trước đó, trong quá trình hoàn thiện định hướng quy hoạch tổng thể tầm nhìn 100 năm, HĐND TP.Hồ Chí Minh đã xác định phát triển không gian đô thị đa cực, đa trung tâm; lấy giao thông công cộng và TOD làm động lực; mở rộng không gian phát triển theo nhiều chiều; xây dựng hạ tầng gắn với liên kết vùng; đồng thời hoàn thiện thể chế và cơ chế huy động nguồn lực là những định hướng lớn của quy hoạch.

Cụ thể, tại hội thảo Quy hoạch tổng thể TP.Hồ Chí Minh tầm nhìn 100 năm, do HĐND Thành phố phối hợp với Viện Nghiên cứu phát triển TP.Hồ Chí Minh (HIDS) tổ chức, Chủ tịch HĐND Thành phố Võ Văn Minh đã nhấn mạnh việc xây dựng Quy hoạch tổng thể TP.Hồ Chí Minh mang ý nghĩa chiến lược đặc biệt quan trọng nhằm định hình mô hình phát triển tích hợp, đồng bộ về không gian, hạ tầng, kinh tế - xã hội.

Đồng thời, quy hoạch cũng nhằm tối ưu hóa nguồn lực phát triển; nâng cao chất lượng sống của người dân; tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu; khẳng định vị thế của TP.Hồ Chí Minh trong vùng Đông Nam Bộ, cả nước và khu vực.

Theo cách tiếp cận này, ba cực động lực không được xem như những dự án đầu tư độc lập. Các dự án động lực được tư vấn xác định là những “khung chiến lược” để kết nối hạ tầng, sử dụng đất, không gian công cộng và cơ chế triển khai; đầu tư ban đầu vào hạ tầng và không gian công cộng có thể tạo điều kiện cho TOD, tái thiết đô thị, chuyển đổi công nghiệp và sự tham gia của khu vực tư nhân trong các giai đoạn tiếp theo.

Để công tác triển khai đồng bộ vàcó hiệu quả, Chủ tịch UBND TP.Hồ Chí Minh Nguyễn Văn Được yêu cầu các sở, ngành và địa phương khẩn trương triển khai các nghị quyết vừa được thông qua, biến các quyết sách thành công trình, dự án, nguồn lực và những kết quả cụ thể.