Từ ngày 20/7, Liên minh châu Âu (EU) chính thức cấm các doanh nghiệp lớn tiêu hủy quần áo, giày dép và phụ kiện không bán được. Quy định mới không chỉ nhằm giảm hàng trăm nghìn tấn rác thải thời trang mỗi năm mà còn đánh dấu bước chuyển mạnh từ mô hình "sản xuất - tiêu dùng - thải bỏ" sang kinh tế tuần hoàn, buộc ngành công nghiệp thời trang phải thay đổi cách thiết kế, phân phối và xử lý sản phẩm…

Hàng triệu sản phẩm thời trang chưa từng được sử dụng nhưng vẫn bị đưa vào lò đốt hoặc bãi chôn lấp đã trở thành một nghịch lý của ngành công nghiệp thời trang toàn cầu. Khi xu hướng thời trang nhanh (fast fashion) thúc đẩy vòng đời sản phẩm ngày càng ngắn, lượng hàng tồn kho, hàng lỗi mốt và hàng bị trả lại sau mua sắm trực tuyến cũng tăng nhanh, kéo theo lượng chất thải khổng lồ và lượng phát thải khí nhà kính ngày càng lớn. Trong bối cảnh đó, Liên minh châu Âu đã lựa chọn một giải pháp quyết liệt: cấm tiêu hủy hàng thời trang chưa bán được.

CHẤM DỨT THÓI QUEN "ĐỐT HÀNG TỒN"

Kể từ ngày 20/7, quy định thuộc Quy định Thiết kế sinh thái cho các sản phẩm bền vững (Ecodesign for Sustainable Products Regulation - ESPR) chính thức có hiệu lực trên toàn EU.Theo đó, các doanh nghiệp có trên 250 lao động và doanh thu thuần hằng năm vượt 50 triệu euro không còn được phép tiêu hủy quần áo, phụ kiện và giày dép chưa bán được. Đây là nhóm doanh nghiệp chiếm phần lớn thị trường thời trang châu Âu, bao gồm các nhà sản xuất, nhà bán buôn và chuỗi bán lẻ lớn. Trong khi đó, chỉ khoảng 20% sản phẩm may mặc tiêu thụ tại EU được sản xuất ngay trong khối, phần còn lại chủ yếu được nhập khẩu từ châu Á và các nền kinh tế đang phát triển.

Thay vì tiêu hủy, doanh nghiệp phải tìm cách đưa sản phẩm trở lại thị trường thông qua các chương trình giảm giá, bán sang các thị trường khác, tái sử dụng hoặc quyên góp cho các tổ chức từ thiện. Chỉ trong những trường hợp đặc biệt như sản phẩm mất an toàn, hư hỏng nghiêm trọng, hàng giả hoặc bị các tổ chức từ thiện từ chối tiếp nhận thì doanh nghiệp mới được phép tiêu hủy.

Không chỉ vậy, quy định mới còn yêu cầu doanh nghiệp công khai báo cáo hàng năm về lượng hàng hóa bị loại bỏ, đồng thời lưu trữ toàn bộ hồ sơ liên quan trong vòng 5 năm nhằm tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Đối với các doanh nghiệp quy mô vừa, EU sẽ dành thêm thời gian chuyển đổi trước khi mở rộng áp dụng quy định từ năm 2030.

Việc kiểm soát cả quá trình xử lý hàng tồn cho thấy EU không chỉ muốn giảm lượng rác thải mà còn thay đổi toàn bộ mô hình quản trị chuỗi cung ứng của ngành thời trang.

THỜI TRANG NHANH VÀ CÁI GIÁ PHẢI TRẢ CHO MÔI TRƯỜNG

Trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, "thời trang nhanh" đã làm thay đổi hoàn toàn thị trường may mặc toàn cầu. Các thương hiệu liên tục tung ra những bộ sưu tập mới với giá thành thấp, khuyến khích người tiêu dùng mua nhiều hơn và thay đổi trang phục thường xuyên hơn. Tuy nhiên, phía sau tốc độ tăng trưởng đó là lượng hàng tồn kho khổng lồ.

Theo Cơ quan Môi trường châu Âu (EEA), mỗi năm có khoảng 4-9% sản phẩm dệt may không bán được bị tiêu hủy. Sự phát triển mạnh của thương mại điện tử càng khiến vấn đề trở nên nghiêm trọng. Tại EU, cứ 5 sản phẩm thời trang được đặt mua trực tuyến thì có 1 sản phẩm bị khách hàng trả lại. Một phần đáng kể trong số đó không được đưa trở lại kệ hàng mà bị tiêu hủy do chi phí kiểm định, lưu kho và phân phối lại cao hơn giá trị thương mại của sản phẩm.

Kết quả là mỗi năm có hàng trăm nghìn tấn quần áo, giày dép và phụ kiện bị đốt hoặc chôn lấp, dù nhiều sản phẩm hoàn toàn mới và chưa từng qua sử dụng. Điều này đồng nghĩa với việc toàn bộ tài nguyên sử dụng để tạo ra sản phẩm - từ bông, sợi tổng hợp, nước, năng lượng, hóa chất đến chi phí vận chuyển - đều bị lãng phí.

TỪ GIẢM RÁC THẢI ĐẾN XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ TUẦN HOÀN

Lệnh cấm tiêu hủy hàng tồn không chỉ là một biện pháp quản lý chất thải mà còn là một phần trong chiến lược chuyển đổi sang nền kinh tế tuần hoàn của EU. Theo định hướng này, sản phẩm cần được thiết kế để có tuổi thọ dài hơn, dễ sửa chữa, tái sử dụng và tái chế thay vì nhanh chóng trở thành rác thải sau một thời gian ngắn sử dụng.

EEA cho biết mô hình kinh tế tuần hoàn hiện không còn chỉ là một mục tiêu chính sách mà đang dần được cụ thể hóa bằng các quy định pháp lý mang tính ràng buộc. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp sẽ phải thay đổi từ khâu thiết kế sản phẩm, lựa chọn nguyên liệu, quản lý hàng tồn kho đến tổ chức hệ thống thu hồi và tái chế sau tiêu dùng.

Bên cạnh việc hạn chế tiêu hủy hàng tồn, các quốc gia thành viên EU cũng được yêu cầu xem xét toàn bộ vòng đời sản phẩm may mặc, bao gồm lượng nguyên liệu, nước, năng lượng và phát thải trong quá trình sản xuất cũng như vận chuyển.

Đối với các thương hiệu thời trang, đây sẽ là áp lực không nhỏ. Trong nhiều năm qua, nhiều doanh nghiệp cho rằng tiêu hủy hàng tồn là phương án có chi phí thấp hơn so với lưu kho, sửa chữa hay giảm giá sâu để bán.

Tuy nhiên, dưới các quy định mới, bài toán kinh doanh sẽ thay đổi. Chi phí xử lý hàng tồn sẽ không còn được tính đơn thuần theo giá thành tiêu hủy, mà phải tính đến trách nhiệm môi trường và nghĩa vụ minh bạch thông tin.

Các chuyên gia nhận định quy định mới nhiều khả năng sẽ thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư nhiều hơn vào dự báo nhu cầu, tối ưu hóa sản xuất, kéo dài vòng đời sản phẩm và phát triển các mô hình kinh doanh mới như bán hàng đã qua sử dụng, cho thuê trang phục hay tái chế nguyên liệu.

Về dài hạn, đây được xem là một trong những bước đi quan trọng nhất của EU nhằm hiện thực hóa mục tiêu trung hòa carbon và xây dựng chuỗi giá trị dệt may bền vững hơn. Không chỉ góp phần cắt giảm lượng rác thải khổng lồ phát sinh mỗi năm, quy định này còn gửi đi thông điệp mạnh mẽ rằng trong nền kinh tế xanh, giá trị của một sản phẩm không kết thúc khi nó không bán được, mà phải được kéo dài thông qua tái sử dụng, tái chế và tuần hoàn tài nguyên.