UBND tỉnh Ninh Bình vừa tổ chức Hội thảo quốc tế đánh giá các giá trị nổi bật toàn cầu và thảo luận định hướng xây dựng Hồ sơ đề cử Di sản thế giới cho khu Cảnh quan văn hóa - sinh thái Voọc mông trắng Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc...

Sự kiện thu hút sự quan tâm của giới khoa học, đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam, Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam cùng nhiều chuyên gia bảo tồn trong nước và quốc tế. Việc Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO đưa khu vực này vào Danh sách dự kiến Di sản thế giới theo Công ước 1972 là nền tảng pháp lý quan trọng để các bên đẩy nhanh tiến trình nghiên cứu.

KHẢO SÁT CHUYÊN SÂU VỀ ĐỊA CHẤT VÀ HỆ SINH THÁI KHU VỰC

Khu vực đề cử trải rộng qua ranh giới hành chính của nhiều địa phương thuộc vùng cảnh quan Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc. Nơi đây được đánh giá là một không gian di sản đặc biệt, hội tụ hài hòa giữa thiên nhiên, cảnh quan, văn hóa và yếu tố tâm linh.

Khu vực này tiêu biểu cho hệ sinh thái karst nhiệt đới ở rìa phía Nam đồng bằng sông Hồng với hệ thống núi đá vôi hiểm trở, các thung lũng karst sâu, đất ngập nước và mặt nước liên thông chặt chẽ. Cấu trúc địa hình này hoạt động như một bức tường tự nhiên bảo tồn được tính toàn vẹn cao của các quá trình kiến tạo địa chất, địa mạo và thủy văn.

Nổi bật nhất trong không gian sinh thái là quần thể Voọc mông trắng (Delacour's langur) – loài linh trưởng đặc hữu quý hiếm của Việt Nam đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cao. Loài này hiện nằm trong nhóm 25 loài linh trưởng nguy cấp nhất thế giới. Các chuyên gia bảo tồn nhận định, vùng núi đá vôi tại đây chính là "thành trì cuối cùng" đảm bảo sự sinh tồn tự nhiên của loài.

Bên cạnh đó, các dấu tích khảo cổ thời Tiền - Sơ sử và hệ thống tư liệu tại các di tích đình, đền, chùa trong vùng cho thấy sự thích ứng và giao hòa bền bỉ của con người với môi trường tự nhiên qua hàng vạn năm, kiến tạo nên một cảnh quan văn hóa - sinh thái đồng tiến hóa độc đáo.

CÁC TIÊU CHÍ ĐỀ CỬ VÀ PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN HỒ SƠ

Tại hội thảo, các nhà khoa học đã tập trung rà soát các kết quả nghiên cứu, tư liệu và dữ liệu khoa học hiện có để định hình bộ khung lý luận chuẩn xác.

Ý kiến chuyên môn thống nhất lựa chọn ba tiêu chí phù hợp nhất để đề cử là Tiêu chí V (cảnh quan văn hóa), Tiêu chí IX (diễn tiến sinh thái) và Tiêu chí X (đa dạng sinh học) nhằm phản ánh trọn vẹn giá trị tổng hòa của di sản.

Phát biểu đề dẫn tại hội thảo, PGS.TS. Trần Tân Văn, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản, nhận định các nghiên cứu bước đầu cho thấy khu vực đề cử có nhiều tiềm năng đáp ứng các tiêu chuẩn của UNESCO. Ông cũng lưu ý quá trình xây dựng hồ sơ đang đối mặt với một số vấn đề cần sớm thống nhất về nội dung chuyên môn và quy trình, thủ tục pháp lý.

Để đảm bảo tính khả sinh lâu dài cho một quần thể Voọc mông trắng khoảng 3.000- 4.000 cá thể, yêu cầu tiên quyết là di sản đề cử phải là một thực thể đơn nhất, liền khoảnh. Do đó, bắt buộc phải thiết lập một hành lang sinh thái có chiều rộng tối thiểu 1 km để kết nối các phân khu Vân Long và Kim Bảng.

Tuy nhiên, PGS.TS. Trần Tân Văn chỉ ra rằng trong phạm vi tỉnh Ninh Bình, việc xác lập hành lang này không khả thi do các hoạt động khai thác đá, sản xuất xi măng và vật liệu xây dựng đã mở rộng đến sát đường phân thủy là ranh giới tự nhiên giữa hai tỉnh Ninh Bình và Phú Thọ.

Vì vậy, giải pháp khả dĩ nhất được chuyên gia đề xuất là mở rộng phạm vi đề cử sang khu vực giáp ranh thuộc tỉnh Phú Thọ nhằm bảo vệ các dải núi đá vôi kéo dài liên tục, đồng thời có thể cân nhắc mở rộng sang cả khu vực Hương Sơn (Hà Nội) vốn đã nằm trong Danh sách đề cử dự kiến.

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, cũng đồng tình khi nhấn mạnh hồ sơ cần được luận giải theo mô hình "hồ sơ di sản chuỗi". Cách tiếp cận này giúp kết nối các phân khu bị phân mảnh về mặt địa lý thành một thực thể thống nhất có tính toàn vẹn cao.

GS Kim chỉ ra hai đặc trưng cốt lõi cần làm rõ là "cảnh quan đồng tiến hóa" và "tính phân mảnh của cảnh quan" để làm nổi bật sự thích ứng nhân văn cũng như các diễn tiến sinh học liên tục trong vùng.

Đồng quan điểm, các chuyên gia tư vấn quốc tế khuyến nghị cần xây dựng một khung phân tích thống nhất dựa trên ba trụ cột: chứng minh giá trị nổi bật toàn cầu, xác lập tính toàn vẹn của ranh giới và xây dựng kế hoạch quản lý dài hạn.

Giới chuyên gia đặc biệt lưu ý vấn đề không chỉ bảo vệ vùng lõi mà phải chú trọng đến vùng đệm và vùng cảnh quan liên quan. Việc bảo tồn thành công quần thể Voọc mông trắng tại đây được xem là thước đo phản ánh mức độ toàn vẹn sinh thái, hiệu quả quản lý và cam kết phát triển bền vững của khu vực theo các tiêu chuẩn quốc tế của UNESCO.

HƯỚNG TỚI MÔ HÌNH QUẢN LÝ DI SẢN BỀN VỮNG

Phát biểu tại hội thảo, ông Trần Song Tùng, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Ninh Bình, khẳng định việc lập hồ sơ đề cử là bước khởi đầu cho một chiến lược quản lý lâu dài nhằm cân bằng giữa bảo tồn và phát triển kinh tế - xã hội.

Ông Tùng cho biết Ninh Bình hiện đang hướng tới mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương vào năm 2030 với đặc trưng Đô thị Di sản thiên niên kỷ. Do đó, việc sở hữu thêm một di sản thế giới sẽ là nguồn lực nội sinh vô cùng quan trọng.

UBND tỉnh Ninh Bình cam kết sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các bộ, ngành Trung ương cùng các địa phương lân cận và các tổ chức quốc tế để hoàn thiện hồ sơ đạt chất lượng khoa học cao nhất.

Lãnh đạo tỉnh cũng nhấn mạnh sẽ tích hợp các khuyến nghị chuyên môn tại hội thảo vào chính sách phát triển, tập trung đầu tư cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ sinh cảnh tự nhiên, đồng thời phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng bản địa để các giá trị di sản thực sự trở thành nguồn lực cho sự phát triển bền vững.