Hộ chiếu số sản phẩm: Sẽ qua thời “hàng nội thế nào cũng được”

Chia sẻ tại thảo "Tăng cường liên kết thị trường, cải thiện năng lực cạnh tranh hàng Việt", ông Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển Thị trường trong nước, Bộ Công Thương, cho rằng hệ thống phân phối đóng vai trò thiết yếu, là cầu nối đưa sản phẩm từ nhà sản xuất đến tay người tiêu dùng. Tuy nhiên, cùng với tốc độ tăng trưởng cao, thị trường đang đối mặt với nhiều khó khăn, nổi bật là vấn đề minh bạch nguồn gốc xuất xứ hàng hóa.

HÀNG KHÔNG RÕ NGUỒN GỐC TRÀN LAN MỌI KÊNH BÁN

Theo thống kê của lực lượng quản lý thị trường, khoảng 70% các vụ vi phạm liên quan đến hàng giả, hàng nhái, hàng không rõ nguồn gốc diễn ra tại các chợ truyền thống và cửa hàng nhỏ lẻ. Hiện nay, hệ thống bán lẻ của cả nước có 8.274 chợ, trong đó có 230 chợ hạng 1, 868 chợ hạng 2 và 7.176 chợ hạng 3. Có 276 trung tâm thương mại, trong đó có 55 trung tâm thương mại hạng 1, 31 trung tâm thương mại hạng 2 và 191 trung tâm thương mại hạng 3 và có 1.293 siêu thị.

Việc phân bổ các loại hình hạ tầng thương mại hạng 1 và hạng 2 cơ bản tập trung tại các khu đô thị, trung tâm của các tỉnh, thành phố. Còn những loại hình hạ tầng thương mại hạng 3 lại tập trung chủ yếu tại khu vực nông thôn, miền núi, vùng sâu và vùng xa.

Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, hệ thống phân phối được coi là một "hệ thần kinh" của cả thị trường nội địa, kết nối từ sản xuất nông thôn với tiêu dùng. Quy mô rất rộng nhưng với sự phân bổ không đồng đều nên chất lượng hạ tầng và quản trị còn nhiều chênh lệch giữa siêu thị, trung tâm thương mại và các chợ truyền thống.

Ngoài ra, sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử (trung bình 20-25% mỗi năm) cũng mang đến một thách thức lớn khác, đó là việc kiểm soát hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng trên môi trường số. Dù thương mại điện tử giúp lưu thông hàng hóa nhanh hơn, nhưng cũng làm tăng mức độ phức tạp trong việc truy xuất nguồn gốc.

Các số liệu kiểm tra, xử lý vi phạm liên tục tăng cao, với gần 70.000 vụ được thanh tra, kiểm tra trong năm 2024 và gần 20.000 vụ trong 9 tháng đầu năm 2025. “Những con số hàng chục nghìn vụ kiểm tra, thanh tra, xử lý nhưng rõ ràng chưa tương xứng với tính chất và mức độ, hoạt động vi phạm trong lưu thông hàng hóa”, ông Tuấn nhận định.

LIÊN THÔNG KIẾN TẠO THỊ TRƯỜNG MINH BẠCH

Để giải quyết những vấn đề trên, Chính phủ và các cơ quan chức năng đã và đang nỗ lực xây dựng một khung pháp lý vững chắc và đồng bộ, tạo cơ hội để bứt phá trong chuyển đổi số, như Luật Chất lượng sản phẩm hàng hóa sửa đổi năm 2025, bắt đầu có hiệu lực từ ngày 01/01/2026.

Trong đó, Luật định nêu ra một khái niệm về “hộ chiếu số của một sản phẩm”. Luật yêu cầu công khai thông tin về hàng hóa kinh doanh trên nền tảng số và thúc đẩy ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, nhãn điện tử, mã số mã vạch trong quản lý chất lượng. Đây là nền tảng pháp lý cao nhất để có thể chuẩn hóa, số hóa xuyên suốt vòng đời của sản phẩm.

Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đã ban hành Thông tư 02/2024 quy định quản lý truy xuất nguồn gốc và phải đảm bảo được việc kết nối, chia sẻ dữ liệu, trách nhiệm của doanh nghiệp - nhà cung cấp giải pháp.

Ông Tuấn cho biết trong tuần này, Bộ Công an cũng đã có báo cáo và đề xuất xây dựng một nghị định về định danh và xác thực truy xuất nguồn gốc sản phẩm hàng hóa. Đây là một mảnh ghép rất quan trọng để có thể hợp nhất được định danh giữa chủ thể doanh nghiệp, hộ kinh doanh và hàng hóa cũng như gắn kết với giao dịch trong môi trường số.

Từ góc độ của Bộ Công Thương, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho biết đang xây dựng các thông tư chuyên ngành về truy xuất nguồn gốc hàng hóa và thực phẩm thuộc phạm vi quản lý, tạo hành lang triển khai đồng bộ theo đặc thù ngành hàng.

“Quan điểm của Bộ là "lấy minh bạch làm trung tâm, công nghệ làm đòn bẩy và phối hợp, liên thông làm phương thức" bảo đảm mục tiêu chống gian lận thương mại, bảo vệ người tiêu dùng, nâng cao năng lực cạnh tranh nội địa – xuất khẩu cho hàng hóa Việt Nam”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Bộ Công Thương đặt mục tiêu cụ thể đến năm 2028: 100% các sàn thương mại điện tử và các siêu thị, trung tâm thương mại phải công bố và hiển thị thông tin về hộ chiếu số của sản phẩm, các mã QR và mã định danh; 100% hoạt động kiểm tra của lực lượng quản lý thị trường sẽ sử dụng các ứng dụng truy xuất và cơ sở dữ liệu liên thông.

Tiến hành áp dụng truy xuất bắt buộc đối với nhóm hàng rủi ro cao như thực phẩm, dược phẩm, đồ chơi trẻ em, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, xăng dầu, điện tử, may mặc, rượu, thuốc lá. Xây dựng cổng truy xuất nguồn gốc quốc gia, kết nối với hệ thống của các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp và sàn thương mại điện tử, tiến tới liên thông với quốc tế như với các nước ASEAN, thị trường Liên minh châu Âu…

Việc triển khai "hộ chiếu số sản phẩm" mang lại nhiều lợi ích to lớn, không chỉ giúp cơ quan quản lý dễ dàng kiểm soát, mà còn bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng và nâng cao năng lực cạnh tranh cho hàng hóa Việt Nam.

Theo ông Tuấn, khi chúng ta đã minh bạch hóa được, đòi hỏi có sự phối hợp của cộng đồng, người dân và người tiêu dùng. Khi người tiêu dùng sử dụng hàng hóa, hệ thống sẽ được liên thông đến các đơn vị quản lý thị trường và cơ quan bảo vệ người tiêu dùng, giúp xử lý các vấn đề hàng giả, hàng nhái một cách nhanh chóng, không để chúng có cơ hội tồn tại và phát sinh.

Mặt khác, việc xây dựng nền tảng truy xuất nguồn gốc quốc gia cũng rất cần sự hợp tác của các bên liên quan, vì các nền tảng này sẽ liên thông với ngành tài chính, thuế, các cơ quan kiểm định, chứng nhận và logistics.

"Như vậy, để chúng ta có thể đảm bảo được hàng hóa tiêu thụ nội địa trong nước cũng phải đáp ứng được các tiêu chuẩn tương tự như các tiêu chuẩn xuất khẩu. Điều này nhằm tránh tình trạng hàng hóa trong nước không được kiểm soát chặt chẽ, trong khi chỉ tập trung vào xuất khẩu”, ông Tuấn khẳng định.