Không chỉ dừng lại ở việc tham quan, xu hướng du lịch trải nghiệm đang mở ra một không gian tương tác mới, nơi mỗi sản phẩm thủ công hay mỗi làng nghề đều mang theo câu chuyện về sinh kế và bản sắc của người dân bản địa…

Những năm gần đây, cùng với định hướng phát triển du lịch gắn với văn hóa, các làng nghề truyền thống đã bước đầu được quan tâm khai thác phục vụ hoạt động du lịch. Tại Hà Nội, mặc dù còn ở giai đoạn đầu, quá trình này cũng ghi nhận một số kết quả tích cực, góp phần mở ra hướng đi kết nối giữa bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch, tạo sinh kế cộng đồng.

Làng khảm trai Chuyên Mỹ với nhịp sống hàng ngày luôn âm vang tiếng cưa, đục, chà nhám… thời gian gần đây tiếp đã đón nhiều du khách đến thăm. Người thì tham quan hay mua sắm, người thì trực tiếp trải nghiệm quy trình sản xuất, lắng nghe câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm. Đây cũng là một trong những xu hướng của “du lịch xanh”, du lịch gắn với trải nghiệm và tạo ra kế sinh nhai cho người dân bản địa.

Theo ông Vũ Văn Đình, Chủ tịch Hội đồng quản trị, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Phú Chuyên, làng nghề hiện có 99% hộ dân tham gia sản xuất nghề khảm trai truyền thống. Trên địa bàn xã, trung tâm giới thiệu sản phẩm làng nghề đã hình thành, trở thành điểm nhấn kết nối du lịch quảng bá sản phẩm OCOP gắn với trải nghiệm văn hóa.

Để phục vụ du lịch, các nghệ nhân Chuyên Mỹ cùng nhau sáng tạo những sản phẩm mới nhỏ gọn, độc đáo để làm quà tặng, quà lưu niệm cho du du khách. Hơn 100 mẫu sản phẩm đã được hoàn thiện, từ những chiếc hộp bút khảm trai, bút bi, bình lọ, khay, khung ảnh đến tranh mini khảm trai... phù hợp với thị trường hiện đại.

Tương tự tại làng cổ Đường Lâm (phường Sơn Tây). Nhiều gia đình đã chủ động mở dịch vụ homestay, bán đặc sản tương, kẹo dồi, thịt quay Đường Lâm... tạo nên nguồn thu nhập bổ sung đáng kể cho cuộc sống nông thôn. Tại đây, mô hình Tổ hợp Đoài (Đoài Community) đã tiên phong sử dụng vật liệu thân thiện, tổ chức trải nghiệm gắn với văn hóa bản địa và khuyến khích sự tham gia trực tiếp của người dân.

Ông Khuất Văn Thắng, người sáng lập Tổ hợp Đoài ở làng cổ Đường Lâm, bày tỏ: "Chúng tôi làm du lịch ở Đường Lâm dựa trên những chất liệu đặc thù, nhất là về di sản và các câu chuyện văn hóa. Ví dụ như câu chuyện về việc vẽ lên những viên ngói cổ di sản, khi tận dụng và tái sinh những viên ngói đó, chúng mang một tinh thần mới".

Đặc biệt hơn, thời gian gần đây, khi đến làng cổ Đường Lâm, nhiều du khách được trải nghiệm tham quan làng bằng xe trâu. Mỗi chuyến xe chở khoảng 8 - 10 người, du khách có thể chụp ảnh với trâu, cho trâu ăn và thong dong cảm nhận không khí trong lành cùng những nét văn hóa xưa còn lưu giữ tại ngôi làng cổ.

Tại Ba Vì, chị Triệu Thị Lan Hương (thôn Hợp Sơn), một trong những người tiên phong xây dựng mô hình du lịch cộng đồng Bản Miền, cho biết trước đây gia đình chị làm nghề thuốc nam gia truyền. Khi được các cán bộ Sở Du lịch Hà Nội tư vấn, chị đã thử nghiệm kết hợp nghề thuốc Nam truyền thống của người Dao với du lịch cộng đồng, tạo nên một sản phẩm du lịch khác biệt.

Du khách đến đây có thể trải nghiệm các dịch vụ chăm sóc sức khỏe như bấm huyệt, xoa bóp, ngâm chân, tắm lá thuốc người Dao - những phương pháp giúp thư giãn và cải thiện sức khỏe. Các hoạt động tắm suối, cắm trại, team building… cũng được phát triển, mang lại trải nghiệm gần gũi với thiên nhiên, góp phần kéo dài thời gian lưu trú và tăng trải nghiệm cho du khách.

Hiện nay, nhiều làng nghề khác của Hà Nội cũng đang từng bước khai thác tiềm năng du lịch, hướng tới yếu tố trải nghiệm, như làng hương Quảng Phú Cầu (xã Ứng Hòa), làng mây tre đan Phú Vinh (xã Phú Nghĩa), làng quạt Chàng Sơn (xã Thạch Xá) hay làng sơn mài Hạ Thái (xã Duyên Thái)... Những làng nghề này không chỉ mang đến cho du khách cơ hội khám phá quy trình sản xuất thủ công mà còn tạo nên những không gian văn hóa độc đáo, giàu bản sắc.

Hà Nội hiện có hơn 1.300 làng nghề và làng có nghề, trong đó nhiều làng nghề đã được công nhận là làng nghề truyền thống. Nhìn rộng ra, Hà Nội đang sở hữu một hệ thống tài nguyên du lịch trải dài từ nội đô ra các vùng ven. Để sự lan tỏa đó trở nên thực chất và bền vững, người dân cần được đặt ở trung tâm, vừa là chủ thể văn hóa, vừa là người thụ hưởng kinh tế.

Ông Trần Trung Hiếu, Phó Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội, nhấn mạnh: "Trong thời gian tới, thành phố cùng với các địa phương sẽ tiếp tục xây dựng và nâng cấp tốt hơn nữa các sản phẩm du lịch làng nghề. Đặc biệt chú trọng đào tạo cộng đồng để có dịch vụ, kỹ năng và thái độ phục vụ tốt nhất dành cho du khách".

Bên cạnh đó, các địa phương sẽ tập trung cải thiện môi trường và cảnh quan tại các làng nghề. Việc đầu tư hệ thống xử lý chất thải, khuyến khích sử dụng nguyên liệu thân thiện với môi trường và giảm thiểu ô nhiễm trong quá trình sản xuất sẽ giúp bảo đảm môi trường sống cho người dân và tạo ấn tượng tốt đối với du khách. 

PGS.TS. Phạm Hồng Long, Khoa Du lịch học, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, đề xuất mô hình tham quan xưởng sản xuất là một hướng đi hiệu quả. Tại đây, du khách được chứng kiến tận mắt quy trình sản xuất, dùng thử sản phẩm và có thể mua hàng tận gốc.

Các địa phương cũng có thể thiết kế chương trình trải nghiệm một ngày làm nghệ nhân. Thay vì chỉ bán một sản phẩm hãy bán cả quy trình. Du khách trả phí để được nghệ nhân hướng dẫn nặn gốm, đan quạt, đan giỏ tre... Sản phẩm họ làm ra dù có thể không hoàn hảo, nhưng sẽ là món quà lưu niệm vô giá mà họ mang về.

Tại buổi tọa đàm “Nhận diện vai trò - Tài nguyên làng nghề trong xây dựng thương hiệu công nghiệp văn hóa quốc gia” mới đây, TS. Hồ Minh Sơn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thị trường - Truyền thông Quốc tế, nhận định: “Mỗi nghề truyền thống là một giá trị sống, một phần linh hồn của cộng đồng và là minh chứng cho sự bền bỉ của văn hóa Việt giữa lòng đô thị hiện đại. Giữ nghề là giữ ký ức; phát triển nghề là tạo sinh kế; và tôn vinh nghề là tiếp nối tinh thần dân tộc”.