Luật Thủ đô (sửa đổi): Khoa học – công nghệ là trụ cột, thực thi là then chốt

Chính phủ vừa trình dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) dù Luật Thủ đô 2024 mới có hiệu lực. Tại sao lại phải sửa đối nó và đặc biệt lần này Luật định vị vấn đề phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, thưa ông?

Việc sửa đổi Luật Thủ đô lúc này là cần thiết và cấp bách, dù Luật 2024 mới có hiệu lực. Lý do nằm ở bối cảnh chiến lược quốc gia: Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác lập mô hình tăng trưởng mới, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số làm động lực chính, đồng thời yêu cầu tháo gỡ dứt điểm các điểm nghẽn thể chế để tăng tốc phát triển.

Tờ trình Chính phủ cho thấy nhiều chính sách “đặc thù” đã được các luật/nghị quyết khác kế thừa làm giảm tính vượt trội; cần khung pháp lý rộng hơn để phân quyền mạnh, đổi mới quản trị hiện đại, giải quyết các vấn đề đô thị dai dẳng (ùn tắc, ô nhiễm, đất đai...).

Dự thảo Luật định vị rõ “khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số” là động lực then chốt để đổi mới tăng trưởng, nâng năng lực cạnh tranh và quản trị đô thị Thủ đô. Với điểm nhấn là Chương V của Luật nói về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số – đây là lựa chọn đúng thời điểm, đúng trọng tâm.

Nghị quyết Đại hội XIV coi lĩnh vực này là động lực chính của mô hình tăng trưởng mới, nên Luật Thủ đô phải đặt nó thành trụ cột thể chế, không chỉ dừng ở nguyên tắc chung hay khẩu hiệu.

Chương này thiết kế nguyên tắc rõ ràng: tích hợp vào hoạch định chính sách, ưu tiên giải “bài toán lớn” đô thị, trọng dụng nhân tài, ngân sách linh hoạt theo đầu ra, chấp nhận rủi ro có kiểm soát và miễn trừ trách nhiệm.

Trao thẩm quyền cho HĐND, UBND Thành phố cụ thể hóa cơ chế tài chính (quỹ đầu tư mạo hiểm dùng ngân sách, khấu trừ chi R&D cao, khoán chi, mua sắm rút gọn), quản trị dữ liệu (kiến trúc số, nền tảng dùng chung, dữ liệu mở, chia sẻ công-tư, quản lý rủi ro AI), thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), và phát triển Khu công nghệ cao Hòa Lạc làm trọng điểm.

Điểm mạnh là chuyển từ “đầu tư theo đề tài” sang “đặt hàng theo vấn đề”, tích hợp khoa học - công nghệ vào quản lý nhà nước, kéo hệ sinh thái viện - trường - doanh nghiệp - cơ quan cùng chịu trách nhiệm kết quả, phù hợp tầm nhìn Thủ đô đến 2030-2045 làm trung tâm tri thức và động lực vùng.

Điểm đột phá là cơ chế “dám thử trong khuôn khổ” – thử nghiệm có kiểm soát, chấp nhận rủi ro, học từ thực tiễn để hoàn thiện thể chế. Gói chính sách tài chính, mua sắm, dữ liệu đồng bộ giúp tăng tốc thương mại hóa đổi mới, coi dữ liệu là “tài nguyên mới”.

Thưa ông, ngoài việc định vị vai trò của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) thì còn nội dung đổi mới phương thức quản trị Thủ đô hiện đại dựa trên công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo. Vậy đó có phải là hướng quản trị các đô thị lớn hiện đại hiện nay không?

Ý nghĩa lớn nhất của việc dự thảo Luật đặt trọng tâm đổi mới quản trị dựa trên công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo chính là chuyển từ “quản lý theo sự vụ, phản ứng sau sự cố” sang “điều hành dựa trên dữ liệu và dự báo”.

Trong một đô thị đặc biệt như Hà Nội, nơi các điểm nghẽn (ùn tắc giao thông, ô nhiễm không khí, ngập úng, vi phạm trật tự xây dựng - đất đai, an toàn thực phẩm) có tính liên ngành và lan tỏa cao, cách quản trị thủ công luôn chậm, tốn kém và khó tạo đột phá.

Dự thảo đã đặt nền tảng cho chính quyền số khá “đúng bài”: xây dựng hành chính số và công vụ số; thẩm quyền ban hành kiến trúc số đặc thù, nền tảng dùng chung; cơ chế quản trị dựa trên dữ liệu (chia sẻ dữ liệu, dữ liệu mở, chia sẻ công - tư theo hợp đồng); quản lý rủi ro và an toàn khi ứng dụng AI.

Cách tiếp cận này đồng điệu với khuyến nghị của World Bank và OECD về chuyển đổi khu vực công theo hướng “data-driven”, coi dữ liệu là đầu vào then chốt để tối ưu quyết định, nâng chất lượng dịch vụ công và hiệu quả chi tiêu. Cụ thể:

Ùn tắc giao thông: Tạo vòng phản hồi thời gian thực (dữ liệu lưu lượng, tai nạn, hành trình → tối ưu đèn tín hiệu, phân luồng, cảnh báo, thu phí dựa trên bằng chứng); đồng bộ quy hoạch TOD và đường sắt đô thị. Kinh nghiệm Seoul cho thấy chuyển từ mở rộng hạ tầng sang tối ưu vận hành bằng công nghệ có thể giảm đáng kể chi phí xã hội.

Ô nhiễm không khí: Chuyển từ "đo - báo” sang “dự báo - can thiệp” (mô hình hóa ô nhiễm, cảnh báo sớm, khoanh vùng nguồn phát thải, vùng phát thải thấp); quan trắc liên vùng và chia sẻ dữ liệu. Các nghiên cứu chỉ ra thiệt hại kinh tế - sức khỏe do PM2.5 ở Hà Nội rất lớn, và chính sách dựa trên bằng chứng là chìa khóa giảm thiểu.

Trật tự xây dựng - đất đai - an toàn thực phẩm: Phát hiện sớm vi phạm qua GIS, hồ sơ số, đối soát dữ liệu; giảm không gian “xin - cho” nhờ quy trình minh bạch; tăng hậu kiểm dựa trên dữ liệu. Dự thảo còn trao công cụ quản lý mạnh, tập trung, thống nhất để Thành phố thực thi hiệu quả.

Dự thảo Luật về các nội dung phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số như cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), ưu đãi hỗ trợ đã đủ mạnh chưa và cần những điều kiện thực thi thế nào để Hà Nội trở thành một trung tâm lớn về khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, thưa ông?

Các quy định về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong dự thảo Luật đã “mạnh hơn một bước” so với cách tiếp cận truyền thống, nhờ đặt trọng tâm vào thử nghiệm có kiểm soát, chấp nhận rủi ro và ưu đãi gắn với kết quả.

Dự thảo khẳng định nguyên tắc tích hợp khoa học công nghệ - chuyển đổi số vào quản lý nhà nước, ưu tiên giải “bài toán lớn”, và thừa nhận rằng đột phá đổi mới đòi hỏi cơ chế chấp nhận rủi ro trong phạm vi kiểm soát.

Về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox): Dự thảo trao thẩm quyền cho HĐND Thành phố quy định tiêu chí, điều kiện, trình tự cho phép/chấm dứt thử nghiệm; cơ chế hướng dẫn, giám sát, bảo vệ người tham gia; chính sách tài trợ, khai thác dữ liệu/hạ tầng công; và có thể tạm miễn áp dụng một số quy định pháp luật cho dự án cụ thể.

So với thông lệ quốc tế (như Financial Conduct Authority), cấu trúc này khá đầy đủ: có thời hạn, tiêu chí rõ ràng, biện pháp bảo vệ và cơ chế học hỏi sau thử nghiệm, tránh bị hiểu lầm thành “nới lỏng vô điều kiện”.

Về ưu đãi và nguồn lực: Dự thảo đưa ra bộ công cụ mạnh mẽ gồm thành lập quỹ đầu tư mạo hiểm dùng ngân sách theo nguyên tắc thị trường (chấp nhận rủi ro); cơ chế khoán chi; thủ tục chỉ định thầu rút gọn; ưu đãi thuế thu nhập cá nhân cho cá nhân tham gia; khấu trừ chi R&D ở mức cao; hỗ trợ chuyển giao công nghệ, sở hữu trí tuệ; và phát triển khu công nghệ cao với Hòa Lạc làm hạt nhân trọng điểm.

Nếu triển khai nhất quán, bộ công cụ này có tiềm năng gỡ “ba nút thắt” chính: vốn mạo hiểm, cơ chế thị trường thử nghiệm (sandbox mua sắm công), và hạ tầng không gian đổi mới.

Tuy nhiên, theo tôi thì Dự thảo đủ mạnh về hướng, nhưng chưa “đủ mạnh để về đích” nếu thiếu ba điều kiện thực thi then chốt: Một là, Sandbox phải có giới hạn thời gian, ngưỡng rủi ro rõ ràng, cơ chế bồi thường thiệt hại và đánh giá độc lập để tránh thử nghiệm tùy tiện;

Hai là, miễn trừ trách nhiệm phải gắn chặt với quy trình minh bạch, công khai, không vụ lợi; đi kèm phòng chống trục lợi, tham nhũng và kiểm toán nghiêm ngặt (dự thảo đã quy định xử lý sai phạm và chỉ miễn trừ khi tuân thủ đầy đủ);

Ba là, dữ liệu mở và chia sẻ càng nhiều thì càng phải coi bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng là nền tảng tạo niềm tin xã hội, phù hợp khung pháp lý hiện hành.

Nhìn chung, dự thảo đã tạo nền tảng thể chế tốt để Hà Nội hướng tới trung tâm lớn về khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, nhưng thành công phụ thuộc quyết định vào việc thực thi chặt chẽ, minh bạch và có trách nhiệm.