Nâng cấp chính sách lao động trong kỷ nguyên Robot hình người

Với mức giá niêm yết 13.500 USD (khoảng 350 triệu đồng), một Robot Unitree G1 có giá trị tương đương tổng chi phí lương, bảo hiểm và phúc lợi của một công nhân Việt Nam trong chưa đầy 3 năm.

Nhưng sự khác biệt nằm ở chỗ: Robot không biết mệt mỏi, không đình công, không đòi tăng lương và có thể làm việc chính xác tuyệt đối. Những "công nhân kim loại" không còn là viễn cảnh xa xôi trên phim ảnh, chúng sẽ là những thực thể gõ cửa các nhà máy tại Bắc Ninh, Thái Nguyên, Bình Dương trong 3-5 năm tới khi các nhà sản xuất Trung Quốc khắc phục được các nhược điểm còn lại về pin, khả năng tương tác và đạt được quy mô sản xuất công nghiệp.

Một cú sốc lao động hoàn toàn có thể xảy ra khi các tập đoàn FDI bắt đầu tính toán lộ trình thay thế lao động để tối ưu hóa Thuế tối thiểu toàn cầu. Việt Nam đứng trước một nguy cơ hiện hữu khi lợi thế “nhân công giá rẻ” bị thay thế bởi “Robot giá rẻ”, hàng triệu công nhân tại các khu công nghiệp (KCN) sẽ đứng trước nguy cơ trở thành những "người thừa" trong nền kinh tế số.

Nếu không có một khung chính sách chuyển đổi ngay lập tức, chúng ta sẽ không thể cứu vãn sinh kế của cả một thế hệ lao động phổ thông - những người là trụ cột của tiêu dùng nội địa và ổn định xã hội.

KINH NGHIỆM CÁC NƯỚC CHÂU Á TRONG BẢO VỆ LAO ĐỘNG

Các quốc gia châu Á phần lớn chọn cách tiếp cận dung hòa để vừa khuyến khích tiến bộ khoa học công nghệ trong khi bổ sung các quy định để bảo vệ quyền lợi người lao động bị mất việc do công nghệ.

Hàn Quốc, quốc gia có mật độ robot công nghiệp hàng đầu thế giới, là quốc gia đầu tiên ban hành "thuế Robot gián tiếp". Thay vì ngăn cản công nghệ, Chính phủ Hàn Quốc chọn cách "thu lại ưu đãi" để tái đầu tư vào nhân lực, cụ thể: từ năm 2017, mức ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp cho các công ty sử dụng Robot bị cắt giảm từ mức 7% xuống còn khoảng 1% - 3% tùy quy mô doanh nghiệp.

Khoản chênh lệch thuế sau khi áp dụng chính sách thuế mới được ưu tiên bù đắp cho các khoản thu nhập bị mất khi người lao động bị thay thế bởi máy móc cũng như bổ sung vào các quỹ phúc lợi cho người dân.

Bên cạnh đó, Chính phủ Hàn Quốc cấp cho mỗi người lao động (kể cả người có việc và người mất việc) một "Thẻ học tập ngày mai" (Tomorrow Learning Card) với hạn mức từ 3 - 5 triệu Won chỉ sử dụng được cho hoạt động đào tạo.

Đây là một hạn mức tài chính định danh có giá trị trong 05 năm (phù hợp với chu kỳ nâng cấp trung bình của một thế hệ Robot) cho phép người lao động được quyền tự chọn khóa học "kỹ năng cho tương lai" phù hợp với năng lực cá nhân.

Trở lại Việt Nam, về cơ bản tại Luật Lao động số 45/2019/QH14, chúng ta đã có một hành lang pháp lý bảo vệ quyền lợi cho người lao động bị mất việc tương đối chặt chẽ bao gồm cả lý do thay đổi quy trình, công nghệ, máy móc, thiết bị sản xuất (điểm b Khoản 1 Điều 42) và quy định rõ trách nhiệm của người sử dụng lao động trong việc xây dựng phương án sử dụng lao động (Điều 44), chi trả trợ cấp thôi việc (Điều 46) và trợ cấp mất việc làm (Điều 47).

Tuy nhiên khi so sánh với khung pháp lý của một số nước, có thể thấy các quy định của Việt Nam mới tập trung vào “giải quyết hậu quả tại chỗ” mà còn thiếu đi sự “tái định hướng” cho tương lai người lao động.

Nước láng giềng Indonesia đã thiết kế một mạng lưới an sinh hai tầng dành cho công nhân bị mất việc do công ty thay đổi công nghệ. Khi một công nhân mất việc do nhà máy tự động hóa hoặc thay đổi công nghệ, họ không chỉ nhận được trợ cấp thôi việc, trợ cấp thâm niên do doanh nghiệp chi trả (Nghị định số 35/2021) mà còn được phép kích hoạt quyền lợi Bảo hiểm thất nghiệp (JKP) quy định tại Nghị định số 37/2021 trong đó bao gồm quyền truy cập bắt buộc vào hệ thống thông tin việc làm và đào tạo lại nghề, nâng cao kỹ năng nghề của Chính phủ hoặc tư nhân. Các quy định này của Indonesia nhằm đảm bảo rằng công nhân được định hướng quay trở lại thị trường lao động ngay sau khi rời khỏi cổng nhà máy.

Ấn Độ trong Luật Lao động sửa đổi mới có hiệu lực từ cuối năm 2025 mặc dù không đề cập trực tiếp đến việc hỗ trợ công nhân bị thay thế bằng robot hoặc tự động hóa nhưng có quy định bất kỳ doanh nghiệp nào thực hiện sa thải lao động phải đóng góp 15 ngày lương của mỗi công nhân bị sa thải vào Quỹ Tái đào tạo (Reskilling Fund).

ĐỀ XUẤT CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM

Bằng cách học hỏi và nâng cấp khung pháp lý, Việt Nam không chỉ có thể cứu sinh kế của hàng triệu công nhân tại các KCN mà còn có thể biến thách thức của làn sóng “Robot sản xuất giá rẻ” trong tương lai gần thành những cơ hội lớn để tái tổ chức, nâng cao trình độ lực lượng lao động, tạo ra những ngành công nghiệp phụ trợ mang tính đón đầu.

Thứ nhất, sớm xem xét xây dựng, ban hành một loại thuế “thay thế lao động". Theo đó, mỗi Robot được nhập khẩu để thay thế vị trí của con người cần phải chịu một khoản phí điều tiết, có thể được tính theo phần trăm của giá trị Robot.

Nguồn thu này sẽ được đổ trực tiếp vào Quỹ Tái đào tạo nghề quốc gia (Reskilling Fund) để cấp nguồn tài chính cho người lao động bị mất việc đào tạo lại, nâng cao kỹ năng nghề.

Đây không được xem là rào cản đầu tư mà là một cơ chế phòng vệ xã hội để buộc công nghệ phải có trách nhiệm với con người, doanh nghiệp FDI phải có trách nhiệm đóng góp vào tương lai của mỗi công nhân mà họ vừa cho nghỉ việc.

Thứ hai, tái đào tạo kỹ năng nghề không được phép chung chung mà cần hướng dòng lao động này vào các ngành Robot khó thay thế nhất hoặc Việt Nam đang thiếu hụt, cụ thể: (i) Đào tạo các chuyên gia Nông nghiệp công nghệ cao như công nhân vận hành drone, hệ thống tưới tiêu tự động và quản lý chuỗi cung ứng thực phẩm sạch.

Định hướng này mang tính nhân văn và thực tiễn cao khi đưa công nhân về lại quê hương nhưng với vị thế của một kỹ thuật viên; (ii) Điều dưỡng và chăm sóc sức khỏe người già: đây là ngành đòi hỏi sự thấu cảm và tương tác người - người mà Robot chưa thể chạm tới trong tương lai gần; (iii) Hướng dẫn viên du lịch trải nghiệm: đào tạo hướng dẫn viên, nhân sự quản lý lưu trú tại các vùng du lịch sinh thái bền vững, đây cũng là ngành khai thác "giá trị văn hóa bản sắc", thứ mà Robot hay AI khó lòng sao chép.

Thứ ba, hệ thống giáo dục nghề nghiệp cần xây dựng các chương trình dạy công nhân cách vận hành, bảo trì, sửa chữ Robot và giám sát AI. Chúng ta có thể yêu cầu các doanh nghiệp FDI sử dụng công nghệ có trách nhiệm đầu tư xây dựng các “Trung tâm huấn luyện thích ứng” ngay trong lòng các KCN, sử dụng các nhân sự được chuyển đổi từ vị trí đứng máy sang được đào tạo về các kỹ năng vận hành, sửa chữa, giám sát AI và Robot. Hướng đi này giúp người công nhân từ vị thế "nạn nhân của công nghệ" trở thành "người làm chủ công nghệ".

Thứ tư, kiến tạo ngành công nghiệp phụ trợ cung ứng sản xuất linh kiện thay thế (phù hợp với năng lực), vỏ nhựa, hoặc dịch vụ bảo dưỡng cho Robot sản xuất thông qua đẩy mạnh các ngành cơ khí chính xác và nhựa kỹ thuật cao để chen chân vào chuỗi cung ứng linh kiện Robot.

Chính phủ cần quy định tỷ lệ nội địa hóa Robot và tỷ lệ nhân sự người Việt trong việc vận hành và bảo trì các hệ thống tự động hóa tại các doanh nghiệp FDI. Nếu đi đúng cách Việt Nam có khả năng kiến tạo một ngành công nghiệp phụ trợ mới ngay trong lòng cuộc khủng hoảng lao động trong tương lai.

Thế giới năm 2026 không cho phép Việt Nam chậm trễ thêm nữa. Những nhịp nhào lộn của robot G1 hay sức mạnh sáng tạo video của Seedance 2.0 đã và đang xóa nhòa mọi ranh giới giữa thực và ảo, giữa thủ công và tự động. Việt Nam đang đứng trước ngã ba đường: hoặc đối mặt với tương lai mà hàng trăm nghìn lao động thất nghiệp trở thành gánh nặng cho an sinh xã hội hoặc bứt phá trở thành một nền kinh tế "tự cường số" nơi con người và máy móc cộng tác hài hòa.

Mọi mục tiêu tăng trưởng sẽ chưa trọn vẹn nếu chúng ta không giải quyết được "ngõ cụt" của người công nhân hôm nay. Đã đến lúc xây dựng và ban hành khung chính sách trong kỷ nguyên Robot để thể hiện sức mạnh của thể chế, trong kỷ nguyên mà thể chế phải chạy đua tốc độ với AI và thuật toán. Đó không chỉ là chính sách, đó là mệnh lệnh của lương tri trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.