Chuỗi sản xuất toàn cầu đang tái cấu trúc sâu sắc dưới tác động của chính sách thuế quan, AI và yêu cầu an toàn chuỗi cung ứng. Trước sự dịch chuyển cạnh tranh từ chi phí giá rẻ sang năng lực công nghệ của các nền kinh tế lớn, Việt Nam cần nâng chất dòng vốn FDI, hoàn thiện hệ sinh thái công nghiệp và phát triển lực lượng doanh nghiệp nội địa làm chủ các công đoạn giá trị cao...

Tại Tọa đàm Kinh tế mùa hè 2026 với chủ đề “Từ quyết sách đến tăng trưởng: Giải pháp thúc đẩy tăng trưởng hai con số, kiểm soát lạm phát và giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô trong 6 tháng cuối năm 2026” do Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam và Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy tổ chức ngày 30/7/2026, TS Nguyễn Trọng Thoan, đại diện Nhóm nghiên cứu Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy đã trình bày tham luận phân tích sâu sắc về sự tái cấu trúc chuỗi sản xuất toàn cầu và các khuyến nghị chính sách giúp Việt Nam chuyển dịch từ lợi thế chi phí lao động sang năng lực công nghệ và đổi mới sáng tạo.

ĐỘNG LỰC THÚC ĐẨY LÀN SÓNG DỊCH CHUYỂN SẢN XUẤT

Theo TS Nguyễn Trọng Thoan, những biến động của kinh tế thế giới trong vài năm gần đây cho thấy chuỗi sản xuất toàn cầu đang bước vào một giai đoạn tái cấu trúc sâu sắc. Đại dịch Covid-19, căng thẳng địa chính trị, xu hướng bảo hộ thương mại, yêu cầu chuyển đổi xanh và sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi cách các tập đoàn đa quốc gia tổ chức hoạt động sản xuất và đầu tư. Đây không còn là những điều chỉnh mang tính ngắn hạn mà đang từng bước định hình một cấu trúc sản xuất mới của kinh tế thế giới.

Điều quan trọng hơn là các tiêu chí lựa chọn địa điểm đầu tư của các tập đoàn đa quốc gia cũng đang thay đổi. Nếu trước đây lợi thế về chi phí lao động và ưu đãi đầu tư giữ vai trò nổi bật, thì hiện nay các yếu tố như năng lực đổi mới sáng tạo, chất lượng nguồn nhân lực, hạ tầng số, khả năng bảo đảm năng lượng và mức độ ổn định của môi trường đầu tư ngày càng trở thành những tiêu chí quan trọng.

Nếu giai đoạn toàn cầu hóa trước đây được thúc đẩy chủ yếu bởi mục tiêu tối ưu hóa chi phí sản xuất, thì bối cảnh hiện nay cho thấy các doanh nghiệp đa quốc gia đang phải điều chỉnh chiến lược đầu tư theo những tiêu chí hoàn toàn mới.

Theo Nhóm nghiên cứu VnEconomy, có ba động lực đang tác động mạnh nhất đến quá trình tái cấu trúc chuỗi sản xuất toàn cầu hiện nay.

Thứ nhất: Chính sách thương mại và thuế quan. Việc Hoa Kỳ mở rộng các biện pháp thuế quan theo Mục 301 (áp thuế mạnh lên xe điện, bán dẫn, pin) và áp thuế bổ sung liên quan đến tiêu chuẩn lao động đã buộc các tập đoàn đa quốc gia rà soát lại mạng lưới cung ứng, giảm phụ thuộc vào một thị trường duy nhất thông qua chiến lược China+1, friend-shoring hay near-shoring.

Thứ hai: Sự bùng nổ công nghệ AI và tự động hóa. Sự phát triển của robot công nghiệp, AI và dữ liệu lớn làm thay đổi cán cân lợi thế cạnh tranh. Các công đoạn sản xuất truyền thống dựa vào nhân công giá rẻ dần bị thay thế, nhường chỗ cho tiêu chí về hạ tầng số và nhân lực chất lượng cao.

Thứ ba: Mô hình cung ứng ưu tiên sự linh hoạt. Những gián đoạn do đại dịch và xung đột địa chính trị khiến doanh nghiệp ưu tiên tính ổn định, sẵn sàng phân bổ sản xuất ra nhiều quốc gia để bảo đảm hoạt động kinh doanh liên tục.

THÍCH ỨNG TRƯỚC “CUỘC ĐUA” CỦA CÁC NỀN KINH TẾ LỚN

TS Nguyễn Trọng Thoan chỉ ra rằng, các quốc gia phát triển đang đẩy mạnh chính sách công nghiệp nhằm xây dựng hệ sinh thái công nghệ chiến lược. Như Mỹ và EU triển khai các gói hỗ trợ quy mô lớn (Đạo luật CHIPS và Khoa học, Đạo luật Giảm lạm phát của Mỹ; Đạo luật Bán dẫn và Đạo luật Công nghiệp Net-Zero của EU) để thu hút sản xuất bán dẫn, xe điện, năng lượng sạch. Khu vực châu Á (Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc) tăng cường đầu tư R&D, thúc đẩy AI, robot và sản xuất thông minh.

Đặc biệt là sự thay đổi tiêu chí cạnh tranh. Cuộc đua giữa các quốc gia đã chuyển từ ưu đãi thuế hay giá nhân công sang xây dựng hệ sinh thái toàn diện, bao gồm logistics, nguồn năng lượng, viện nghiên cứu, nguồn nhân lực và môi trường pháp lý.

Trước các xu hướng này, đại diện Nhóm nghiên cứu VnEconomy nhận định, Việt Nam tiếp tục là điểm đến hấp dẫn nhờ ổn định chính trị và hệ thống các hiệp định thương mại tự do. Dù khu vực FDI đóng góp hơn 70% kim ngạch xuất khẩu, Việt Nam vẫn đứng trước những yêu cầu thay đổi bước ngoặt: Các lợi thế truyền thống (lao động giá rẻ, ưu đãi đầu tư) không còn là yếu tố quyết định. Thách thức không nằm ở quy mô vốn đăng ký, mà ở chất lượng dòng vốn: khả năng thu hút các hoạt động R&D, thiết kế, sản xuất chip, AI, pin và các ngành giá trị gia tăng cao.

Đối với Việt Nam, đây có thể sẽ là một trong những yếu tố quan trọng quyết định chất lượng tăng trưởng trong giai đoạn tới. Bởi xét về dài hạn, năng lực cạnh tranh của nền kinh tế không chỉ được quyết định bởi số lượng nhà máy được xây dựng hay quy mô vốn đầu tư thu hút được, mà còn bởi khả năng tạo ra giá trị trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Nhìn ở góc độ tích cực, quá trình tái cấu trúc chuỗi sản xuất toàn cầu cũng mở ra cơ hội để Việt Nam nâng cao vị thế trong mạng lưới sản xuất quốc tế. Với nền tảng hội nhập sâu rộng, môi trường chính trị ổn định, quy mô thị trường ngày càng mở rộng cùng định hướng phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Việt Nam vẫn có nhiều điều kiện thuận lợi để tiếp tục tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất toàn cầu.

NÂNG CAO NĂNG LỰC NỘI TẠI

Để tái định vị vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu, TS Nguyễn Trọng Thoan cùng Nhóm nghiên cứu VnEconomy đề xuất các giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất: Chủ động nhận diện xu hướng. Những thay đổi về địa chính trị, chính sách thương mại, công nghệ hay chuyển đổi xanh không chỉ ảnh hưởng đến dòng vốn đầu tư, mà còn tác động trực tiếp đến định hướng phát triển ngành, cơ cấu xuất khẩu và vị thế của mỗi nền kinh tế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Vì vậy, cần nâng cao năng lực dự báo chính sách thương mại và công nghệ để xây dựng định hướng phát triển dài hạn.

Thứ hai: Nâng chất dòng vốn FDI. Ưu tiên các dự án có khả năng chuyển giao công nghệ, thành lập trung tâm R&D và kết nối sâu với doanh nghiệp trong nước.

Thứ ba: Phát triển lực lượng doanh nghiệp tư nhân nội địa. Định hướng dòng vốn tư nhân đầu tư vào công nghiệp hỗ trợ, công nghệ cao, R&D thay vì chỉ tập trung vào các lĩnh vực thu hồi vốn nhanh. Tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước đủ sức trở thành nhà cung ứng trực tiếp cho các tập đoàn toàn cầu.

Thứ tư: Hoàn thiện hệ sinh thái công nghiệp. Đột phá về hạ tầng số, bảo đảm nguồn năng lượng xanh/ổn định, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và cải thiện môi trường kinh doanh thuận lợi.