Khi Tổng thống Mỹ Donald Trump gặp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận
Bình lần đầu tại Florida, Mỹ năm 2017, ông đã thông báo với nhà lãnh đạo Trung
Quốc về các cuộc tấn công tên lửa của Mỹ nhằm vào Syria.
Gần một thập kỷ sau, kế hoạch gặp lại của hai nhà lãnh đạo tại
Bắc Kinh trong tuần này lại bị phủ bóng bởi một chiến dịch quân sự khác của Mỹ ở
Trung Đông.
KỲ VỌNG KHÔNG LỚN
Theo các chuyên gia, Trung Quốc bước vào cuộc gặp lần này với
một số mục tiêu then chốt là duy trì thỏa thuận đình chiến thương mại với Mỹ, hạn
chế tác động từ các công cụ gây sức ép kinh tế của Washington, đồng thời củng cố
các công cụ của riêng mình. Chiến sự Iran và việc Mỹ phong tỏa các cảng của
Iran đã bộc lộ cả điểm mạnh lẫn điểm yếu mà mỗi bên có thể tận dụng trong đàm
phán.
Kỳ vọng của giới phân tích đối với chuyến thăm của ông Trump
hiện không cao. Chuyến thăm dự kiến diễn ra vào thứ Năm và thứ Sáu tuần này, sau
khi lịch trình ban đầu vào cuối tháng 3 bị hoãn.
“Tôi hoài nghi về khả năng Mỹ và Trung Quốc có thể, hoặc muốn,
đánh đổi những lợi ích kinh tế và an ninh toàn cầu vốn rất khác biệt để đạt một
thỏa thuận khiến cả hai nhà lãnh đạo hài lòng”, ông Drew Thompson, nghiên cứu
viên cấp cao tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam thuộc Đại học Công nghệ
Nanyang của Singapore, nhận định với tờ báo Nikkei Asia.
Dù có đồn đoán rằng cuộc gặp có thể tiếp tục bị hoãn, công
tác chuẩn bị vẫn đang diễn ra. Ông Sean Stein, Chủ tịch Hội đồng Kinh doanh Mỹ
- Trung, nói với Nikkei Asia rằng các doanh nghiệp đã được mời tham gia chuyến thăm. Theo ông Stein, nếu chuyến thăm phải đổi lịch lần thứ hai, tác động
chính trị sẽ “lớn hơn nhiều” so với lần trước.
Còn theo ông David Zhang, nhà phân tích kinh tế vĩ mô tại công
ty tư vấn Trivium China, Bắc Kinh sẽ không bước vào cuộc gặp này với tâm thế “lạc
quan quá mức”.
“Mục tiêu cốt lõi của Bắc Kinh là duy trì thỏa thuận đình
chiến thương mại với Mỹ, hạ nhiệt căng thẳng và hạn chế nguy cơ các cú sốc bên
ngoài, trong bối cảnh kinh tế Trung Quốc đang trải qua quá trình chuyển đổi khó
khăn”, ông Zhang nhận xét.
Năm nay, Trung Quốc đặt mục tiêu tăng trưởng 4,5-5%, mức thấp
nhất trong nhiều thập kỷ. Trong kế hoạch 5 năm mới, Bắc Kinh đặt trọng tâm vào
phát triển công nghệ cao và tăng “đáng kể” tiêu dùng cá nhân. Tuy vậy, nền kinh
tế nước này vẫn chịu sức ép lớn từ đà suy giảm kéo dài của thị trường bất động
sản.
Trong bối cảnh đó, xuất khẩu vẫn là một trụ cột quan trọng.
Năm 2025, xuất khẩu đã góp phần giúp Trung Quốc đạt mức thặng dư thương mại kỷ
lục 1,2 nghìn tỷ USD, dù thương mại trực tiếp giữa Trung Quốc và Mỹ có xu hướng
giảm.
“Mỹ nắm trong tay nhiều công cụ hạn chế có thể gây sức ép
kinh tế trong ngắn hạn, đồng thời cản trở nỗ lực phát triển công nghệ dài hạn của
Trung Quốc. Bắc Kinh rất muốn Mỹ gác lại những công cụ gây sức ép đó vĩnh viễn,
hoặc ít nhất kiểm soát để chúng không leo thang”, ông Zhang nhận xét, đề cập đến
hàng chục cuộc điều tra thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp đang được
triển khai.
Trong lần gặp gần nhất giữa ông Trump và ông Tập tại Busan,
Hàn Quốc, vào tháng 10 năm ngoái, Mỹ đồng ý giảm thuế quan, còn Trung Quốc cam
kết mua đậu tương Mỹ. Hai bên cũng nhất trí tạm dừng trong 1 năm các biện pháp
trả đũa lẫn nhau, bao gồm biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm của Bắc Kinh.
Thỏa thuận đình chiến thương mại giữa hai bên đến nay vẫn được
duy trì, nhưng chặng đường phía trước còn được đánh giá là có nhiều rủi ro.
CĂNG THẲNG VẪN HIỆN HỮU
Căng thẳng giữa Mỹ và Trung Quốc trong lĩnh vực công nghệ
cao vẫn chưa hạ nhiệt. Vào tháng trước, Bắc Kinh đã bác bỏ thương vụ tập đoàn
công nghệ Meta, công ty mẹ của Facebook, mua lại Manus - công ty trí tuệ nhân tạo
(AI) do các nhà sáng lập Trung Quốc phát triển. Cùng thời điểm, Nhà Trắng công
khai cáo buộc Trung Quốc đánh cắp tài sản trí tuệ của các phòng thí nghiệm AI tại
Mỹ trên “quy mô công nghiệp”.
Trên biển, căng thẳng cũng xuất hiện ở nhiều điểm nóng, từ
eo biển Đài Loan đến kênh đào Panama, nơi tập đoàn Hồng Kông CK Hutchison buộc
phải rút khỏi các hợp đồng nhượng quyền khai thác cảng.
Tại Trung Đông, việc
Iran gây sức ép lên tuyến hàng hải qua eo biển Hormuz, cùng với việc Mỹ phong tỏa
các cảng của Iran, đang đe dọa hoạt động thương mại năng lượng giữa Trung Quốc
và khu vực này. Năm ngoái, Trung Đông cung cấp khoảng một nửa lượng dầu và 1/3
lượng khí đốt nhập khẩu của Trung Quốc.
Một điểm căng thẳng khác là Mỹ cáo buộc Trung Quốc hỗ trợ
Iran về vật tư và công nghệ. Chỉ vài ngày trước chuyến thăm dự kiến của ông
Trump, Bộ Thương mại Trung Quốc yêu cầu các doanh nghiệp trong nước không tuân
thủ lệnh trừng phạt của Mỹ nhằm vào các nhà máy lọc dầu Trung Quốc có liên hệ với
Iran.
Theo bà Lynn Kuok, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu
Chính sách châu Á thuộc Viện Brookings, cho rằng các diễn biến xung quanh vấn đề Iran đang
tạo ra rủi ro thực sự đối với quan hệ kinh tế Mỹ - Trung.
“Nếu Mỹ tiếp tục phong tỏa các cảng và khu vực ven biển của
Iran, trong khi xuất hiện thêm thông tin về việc Trung Quốc hỗ trợ Iran tích cực
hơn, thỏa thuận đình chiến thương mại có thể chịu sức ép và thậm chí dẫn tới một
vòng leo thang mới”, bà Kuok nhận định.
Dù vậy, theo bà Kuok, cả hai cường quốc đều có lợi ích rõ
ràng trong việc kéo dài thỏa thuận đình chiến thương mại.
“Bắc Kinh muốn duy trì ổn định kinh tế, còn Washington cần
thêm thời gian để xử lý tình trạng phụ thuộc vào chuỗi cung ứng, bên cạnh lợi
ích chính trị trước mắt là ổn định kinh tế Mỹ”, bà Kuok nhận xét.
Bà Kuok cho rằng Washington có thể hối thúc Bắc Kinh sử dụng
ảnh hưởng với Tehran để hỗ trợ hạ nhiệt căng thẳng và khôi phục hoạt động lưu
thông qua eo biển Hormuz.
Theo các nhà phân tích, dù cuộc khủng hoảng Iran diễn biến
ra sao trong thời gian tới, ông Tập vẫn có lý do để bước vào cuộc gặp với ông
Trump trong tâm thế tự tin. Trung Quốc đã cho thấy khả năng chống chịu trước
các cú sốc kinh tế từ chiến sự, khi lượng dự trữ dầu thô chiến lược ước tính
còn lớn hơn tổng dự trữ của Mỹ, Nhật Bản và châu Âu cộng lại.
Kể từ cuộc gặp thượng đỉnh tại Hàn Quốc năm ngoái, chính quyền
ông Trump đã mất bớt một công cụ quan trọng để gây sức ép với Trung Quốc: các mức
thuế quan đối ứng được áp dụng dựa trên Đạo luật Quyền hạn Kinh tế trong Tình
trạng Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA). Hồi tháng 2, Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ cơ sở
pháp lý của các mức thuế quan này, buộc Nhà Trắng phải điều chỉnh chiến lược.
Sau đó, chính quyền ông Trump tạm thời áp mức thuế quan toàn
cầu 10% theo một đạo luật khác, đồng thời mở các cuộc điều tra nhằm vào những
hành vi mà Washington cho là không công bằng, cũng như tình trạng dư thừa công
suất tại Trung Quốc và một số nước khác. Tuy nhiên, tuần trước, một tòa án
thương mại tiếp tục ra phán quyết bất lợi đối với thuế quan toàn cầu của ông
Trump, dù chưa ban hành lệnh cấm trên diện rộng.
Ông Stein của Hội đồng Kinh doanh Mỹ - Trung cho rằng Mỹ
đang đồng thời đánh giá quá cao lợi thế của mình và đánh giá thấp lợi thế của
Trung Quốc.
“Đòn bẩy từ thuế quan của Washington đang giảm dần theo thời
gian. Quan trọng hơn, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu và giá trị kinh tế của
các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ đang suy yếu nhanh chóng khi Trung Quốc
liên tục đổi mới trong các lĩnh vực công nghệ cao. Kết quả là chuyến thăm của
ông Trump có thể có ít thỏa thuận cụ thể hơn để công bố”, ông Stein nhận xét.
Dù vậy, cả hai bên dường như đều muốn tránh lặp lại vòng
xoáy leo thang như năm ngoái.
Các nhà đàm phán cấp cao của Mỹ và Trung Quốc đã chuẩn bị cho hội nghị thượng đỉnh trong cuộc gặp hồi tháng 3 tại Paris. Một ý tưởng
được nêu ra là thành lập “Hội đồng Thương mại” để định hướng thương mại và đầu
tư song phương.
Sau cuộc gặp, ông George Chen, quản lý tại công ty tư vấn
The Asia Group, nhận xét rằng các cuộc thảo luận đã “cho thấy một mức độ tin cậy
và tiến triển nhất định” trong việc quản lý quan hệ kinh tế Mỹ - Trung. Theo
ông, tín hiệu cho thấy Mỹ sẵn sàng đón nhận đầu tư của Trung Quốc vào lĩnh vực
sản xuất, dù kèm điều kiện.
Các nhà quan sát cũng dự đoán chuyến thăm Trung Quốc có thể
mang lại cho ông Trump một số “thành quả” dễ công bố, như đơn đặt hàng máy bay
và đậu tương.
“Chính quyền ông Trump đang tìm kiếm các thỏa thuận nổi bật
có thể được mô tả như những chiến thắng trước cử tri trong nước trước cuộc bầu
cử Quốc hội giữa nhiệm kỳ, nhất là trong bối cảnh nền kinh tế chịu sức ép từ các biện pháp thuế quan của ông Trump và chiến sự Iran”, bà Kuok thuộc Viện Brookings nhận định.
