Quần thể Tam Chúc – Vân Long trước cơ hội trở thành Di sản Thế giới

Ngày 14/1, tại Di tích Quốc gia đặc biệt Quần thể Tam Chúc, UBND tỉnh Ninh Bình tổ chức Hội thảo khoa học quốc tế với chủ đề xác lập ranh giới dự kiến khu vực đề cử, xác định các tiêu chí về giá trị nổi bật toàn cầu. Đây là hoạt động gắn với định hướng xây dựng hồ sơ trình Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc công nhận Quần thể Tam Chúc và Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long là Di sản Thế giới.

Phát biểu khai mạc, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Ninh Bình Trần Song Tùng nhấn mạnh, Tam Chúc – Vân Long là một không gian di sản đặc biệt, nơi hội tụ hài hòa giữa thiên nhiên, cảnh quan, văn hóa và yếu tố tâm linh. Khu vực này tiêu biểu cho dạng địa hình karst nhiệt đới ở rìa phía nam đồng bằng sông Hồng, với hệ thống núi đá vôi, thung lũng karst, đất ngập nước và các mặt nước liên thông, tạo nên cấu trúc cảnh quan đặc sắc, giàu giá trị khoa học và thẩm mỹ.

Theo lãnh đạo UBND tỉnh Ninh Bình, điều đáng chú ý là Tam Chúc – Vân Long vẫn bảo tồn được mức độ toàn vẹn cao của các quá trình địa chất, địa mạo, sinh thái và thủy văn. Đây là nền tảng quan trọng để khu vực này được xem xét đáp ứng các tiêu chí nghiêm ngặt về Di sản Thế giới, trong bối cảnh nhiều không gian karst trên thế giới đã bị chia cắt hoặc suy giảm giá trị do tác động của con người.

KHÔNG GIAN KARST NGẬP NƯỚC ĐỘC ĐÁO, GIÁ TRỊ SINH HỌC NỔI BẬT

Một trong những giá trị nổi bật toàn cầu của khu vực Tam Chúc – Vân Long được nhấn mạnh tại Hội thảo là đa dạng sinh học, đặc biệt là vai trò sinh cảnh đối với Voọc mông trắng. Đây là loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, nằm trong nhóm 25 loài linh trưởng có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất thế giới.

Các nhà khoa học cho rằng, quần thể Voọc mông trắng tại Tam Chúc – Vân Long không chỉ có ý nghĩa về bảo tồn loài, mà còn là chỉ báo quan trọng phản ánh tính toàn vẹn sinh thái của toàn bộ hệ karst ngập nước.

Tuy nhiên, trong bối cảnh phát triển kinh tế – xã hội, khu vực này đang chịu sức ép đáng kể từ hoạt động khai thác đá vôi, sản xuất xi măng và phát triển hạ tầng ở vùng lân cận. Những tác động này làm thu hẹp, chia cắt sinh cảnh, ảnh hưởng đến hành lang sinh thái và khả năng duy trì quần thể Voọc mông trắng ổn định lâu dài.

Từ thực tế đó, các đại biểu thống nhất nhận định, bảo tồn Voọc mông trắng cần được đặt ở vị trí trung tâm trong chiến lược xây dựng hồ sơ đề cử di sản. Việc tăng cường bảo vệ nghiêm ngặt sinh cảnh, kiểm soát chặt chẽ hoạt động khai thác khoáng sản, đồng thời từng bước phục hồi và kết nối các không gian sinh thái không chỉ nhằm bảo vệ một loài nguy cấp toàn cầu, mà còn thể hiện cam kết của địa phương đối với các chuẩn mực bảo tồn và phát triển bền vững theo khuyến nghị của UNESCO.

Hội thảo cũng dành nhiều thời gian rà soát các kết quả nghiên cứu khoa học hiện có liên quan đến địa chất, địa mạo và hệ sinh thái của Tam Chúc – Vân Long. Nhiều tư liệu được tích lũy qua quá trình nghiên cứu dài hạn của các viện, trung tâm chuyên ngành đã cho thấy sự đa dạng về loài đặc hữu, thậm chí có những loài mới được ghi nhận, góp phần củng cố luận cứ khoa học cho các tiêu chí đề cử theo Hướng dẫn thực hiện Công ước Di sản Thế giới.

THỜI ĐIỂM “NƯỚC RÚT” VÀ BÀI TOÁN QUẢN TRỊ DI SẢN

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, PGS.TS Trần Tân Văn, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản, cho rằng Ninh Bình đang đứng trước thời điểm mang tính bước ngoặt trong lộ trình đưa các giá trị di sản của địa phương ra bản đồ thế giới. Dự án đề cử Tam Chúc – Vân Long đang ở giai đoạn “nước rút” để hoàn thiện báo cáo tóm tắt trình Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO, đề nghị tư vấn Upstream và tiến tới xây dựng hồ sơ đề cử chính thức.

Theo PGS.TS Trần Tân Văn, quá trình này không đơn thuần là một thủ tục hành chính, mà là chuỗi đối thoại khoa học chuyên sâu, đòi hỏi các luận cứ phải đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của quốc tế, đặc biệt về tính toàn vẹn và cơ chế quản lý. Nếu chậm trễ trong việc xác lập cơ sở khoa học, nguy cơ lãng phí nguồn lực và thời gian là rất lớn.

Trong bối cảnh đó, Hội thảo được xác định có vai trò “sàng lọc”, rà soát toàn bộ nền tảng dữ liệu khoa học, hướng tới ba nhóm mục tiêu cốt lõi: đề xuất và tiến tới thống nhất về ranh giới khu vực đề cử; khẳng định và biện luận thuyết phục các tiêu chí đề xuất; đồng thời kiến tạo mô hình quản trị di sản theo hướng nhất thể hóa, bảo đảm hiệu quả lâu dài.

Đáng chú ý, nhóm tham luận về giá trị văn hóa đã làm rõ các dấu tích khảo cổ tiền sử tại Tam Chúc, hệ thống bích họa trên vách đá ở khu vực Vân Long, cùng những bằng chứng về cư dân cổ, sinh kế truyền thống và quá trình con người thích ứng với môi trường karst ngập nước. Đây được xem là lớp giá trị bổ trợ quan trọng, góp phần làm phong phú bức tranh tổng thể về không gian di sản.

Kết luận Hội thảo, GS.TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia, thành viên Ủy ban Di sản Thế giới, cho biết Ban Tổ chức đã tiếp nhận tổng cộng 12 tham luận về giá trị thiên nhiên, 11 tham luận về giá trị văn hóa và 7 tham luận liên quan đến tính toàn vẹn, ranh giới và quản lý khu vực đề cử.

Bên cạnh đó, Hội thảo cũng nhận được các ý kiến tư vấn, định hướng quan trọng từ đại diện Văn phòng UNESCO tại Hà Nội và chuyên gia của UNESCO phụ trách công tác đề cử di sản. Từ những kết quả này, Ban Chỉ đạo xây dựng hồ sơ sẽ hoàn thiện báo cáo, từ đó triển khai các bước tiếp theo trong lộ trình đề nghị UNESCO công nhận Quần thể là Di sản Thế giới.