Nghị quyết 09/2026/NQ-CP giúp tháo gỡ tình trạng ách tắc tại cửa khẩu, giảm áp lực chi phí cho doanh nghiệp trong ngắn hạn. Tuy nhiên, những bất cập trong chính sách tiền kiểm chưa được xử lý căn cơ, khiến nguy cơ ùn ứ có thể tái diễn sau thời hạn tạm dừng…

Theo tổng hợp ban đầu từ bốn hiệp hội ngành hàng của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), hơn 120.000 tấn thực phẩm bao gói, nguyên liệu, phụ gia và bao bì bị kẹt tại cửa khẩu và gần 300.000 tấn nông sản và thực phẩm tươi sống cũng rơi vào tình trạng tương tự.

THỰC THI LÚNG TÚNG DO THIẾU HƯỚNG DẪN CỤ THỂ

Tại hội thảo “Tháo gỡ vướng mắc trong thực hiện chính sách pháp luật mới về an toàn thực phẩm” do VCCI tổ chức, bà Lý Kim Chi, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Thực phẩm TP.Hồ Chí Minh cho biết việc quy định mới được ban hành và áp dụng gần như tức thì đã khiến nhiều doanh nghiệp vào thế bị động. Không chỉ doanh nghiệp, các cơ quan thực thi tại địa phương cũng lúng túng do thiếu hướng dẫn cụ thể khiến hàng hóa bị “giam” tại cửa khẩu, kéo theo chi phí lưu kho, lưu bãi tăng nhanh từng ngày.

Ở góc độ doanh nghiệp trong nước, bà Nguyễn Thị Hồng Minh, Chủ tịch Hiệp hội Thực phẩm Minh bạch (AFT), nhận định Nghị định 46/2026/NĐ-CP đang mở rộng phạm vi kiểm tra an toàn thực phẩm theo hướng thiếu phân loại rủi ro. Không chỉ thành phẩm nhập khẩu mà cả nguyên liệu, phụ gia và bao bì nhập khẩu để phục vụ sản xuất nội bộ cũng bị yêu cầu tiền kiểm và công bố hợp quy.

“Một lô hàng thực phẩm hữu cơ nhập khẩu từ Ấn Độ dù có đầy đủ chứng nhận quốc tế và lịch sử xuất khẩu ổn định vào Việt Nam vẫn không thể thông quan, do quy định mới yêu cầu phải có giấy Chứng nhận An Toàn Thực phẩm cho lô hàng do cơ quan nhà nước nước xuất khẩu cấp. Ở nhiều quốc gia, cơ quan quản lý không cấp loại giấy này cho hàng xuất khẩu nên doanh nghiệp không có cách nào đáp ứng. Ngay cả khi có đủ giấy chứng nhận đạt tiêu chuẩn, doanh nghiệp cũng không tìm được phòng thí nghiệm tiếp nhận lấy mẫu kiểm nghiệm do chưa có hướng dẫn”.

Theo Chủ tịch AFT, điểm nghẽn lớn nhất nằm ở chính yêu cầu về “kết quả kiểm tra của cơ quan nhà nước có thẩm quyền nước xuất khẩu đối với lô hàng”.

Đây là điều kiện mà ngay cả Việt Nam cũng không áp dụng với hàng xuất khẩu nên việc yêu cầu ngược lại với hàng nhập khẩu là không thực tế và trở thành rào cản mang tính kỹ thuật khiến hàng loạt lô hàng bị mắc kẹt ngay khi nghị định có hiệu lực, bà Minh nhấn mạnh.

Ở góc độ doanh nghiệp nước ngoài, theo ông Huỳnh Quang Tuấn, đại diện Hiệp hội Thương mại Hoa Kỳ tại Việt Nam (AmCham), việc yêu cầu cơ sở sản xuất ở nước ngoài phải đáp ứng các loại giấy chứng nhận cơ sở đối với an toàn thực phẩm theo mô hình quản lý nội địa của Việt Nam là không phù hợp với thông lệ quốc tế.

Tương tự, với doanh nghiệp trong nước, khi đã áp dụng các tiêu chuẩn được quốc tế công nhận như GMP, HACCP… việc tiếp tục yêu cầu thêm giấy chứng nhận cơ sở an toàn thực phẩm là không hợp lý và làm phát sinh thủ tục không cần thiết.

Đáng chú ý, Nghị định 46 còn buộc các phụ gia thực phẩm, bao bì tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm dùng cho sản xuất nội bộ phải làm thủ tục công bố hợp quy và không được miễn kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu.

Trong khi đó, đến nay vẫn chưa có danh sách tổ chức được chỉ định cấp chứng nhận hợp quy cho các nhóm sản phẩm này, khiến doanh nghiệp không thể hoàn tất hồ sơ. Nhiều lô hàng đã ký hợp đồng từ trước, đang vận chuyển hoặc đã cập cảng nhưng buộc phải nằm chờ, kéo theo nguy cơ gián đoạn sản xuất, đặc biệt trong giai đoạn cao điểm phục vụ Tết, ông Tuấn đặt vấn đề.

RỦI RO ÁCH TẮC VẪN HIỆN HỮU

Theo các hiệp hội, việc Chính phủ ban hành Nghị quyết 09/2026/NQ-CP tạm dừng hiệu lực Nghị định 46/2026/NQ-CP và Nghị quyết 66.13/2026/NQ-CP đã giúp doanh nghiệp tránh được nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng trong ngắn hạn và giảm áp lực chi phí lưu kho, lưu bãi, nguy cơ thiếu nguyên liệu sản xuất đầu năm.

Theo ông Nguyễn Hồng Uy, đại diện Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham), quy trình kiểm tra theo Nghị định 46 không chỉ dừng ở hồ sơ mà còn yêu cầu lấy mẫu kiểm nghiệm, áp dụng cả với nguyên liệu và bao bì, đồng thời tăng thêm một tầng thủ tục trong khi số cơ sở kiểm nghiệm lại hạn chế.

“Hệ quả là thời gian thông quan kéo dài đáng kể. Với các mặt hàng tươi sống như rau quả, thực phẩm đông lạnh, việc chờ kết quả kiểm nghiệm trong nhiều ngày gần như đồng nghĩa với nguy cơ hư hỏng toàn bộ lô hàng”, đại diện EuroCham cho biết.

Các hiệp hội cũng chỉ ra một nghịch lý: phần lớn các vụ việc liên quan đến thực phẩm kém chất lượng thời gian qua không xuất phát từ hàng nhập khẩu, mà xuất phát từ lỗ hổng ở khâu hậu kiểm và giám sát sau lưu thông.

Tuy nhiên, thay vì tập trung khắc phục điểm yếu này, chính sách mới lại mở rộng cả tiền kiểm lẫn hậu kiểm, làm gia tăng chi phí tuân thủ mà chưa chứng minh được hiệu quả tương xứng trong việc nâng cao an toàn thực phẩm.

Đáng chú ý, các yếu tố đầu vào phục vụ sản xuất nội bộ như nguyên liệu, phụ gia, bao bì và dụng cụ tiếp xúc thực phẩm cũng thuộc diện kiểm soát tương tự thành phẩm. Theo các hiệp hội, việc “kiểm tra chồng lớp” này vừa làm tăng chi phí, vừa thiếu cơ sở khoa học và thực tiễn.

“Gần đây nhiều mặt hàng gia dụng tiếp xúc với thực phẩm nhập khẩu phục vụ mùa Tết bị yêu cầu công bố hợp quy, khiến cơ quan hải quan lúng túng và phải xin ý kiến Bộ Tài chính. Cuối cùng, các lô hàng này vẫn được thông quan theo cơ chế cũ là nhóm rủi ro thấp thay vì chờ ý kiến Bộ Y tế”, ông Uy nêu rõ.

“Nếu không có sự gia tăng tương ứng về nguồn lực và hướng dẫn kỹ thuật, nguy cơ quá tải và phát sinh ách tắc là rất rõ ràng, với doanh nghiệp tiếp tục là bên gánh chịu chi phí”.

Theo bà Lý Kim Chi, ngoài yếu tố thời gian, năng lực thực thi tại địa phương cũng là rủi ro lớn trong bối cảnh bộ máy hành chính đang tinh giản biên chế nhưng lại được giao thêm nhiệm vụ chuyên môn phức tạp.

Từ những vướng mắc bộc lộ trong thực tế, các hiệp hội thống nhất rằng việc lùi thời hạn áp dụng hai văn bản chỉ mang tính tạm thời. Nếu sau ngày 15/4, các quy định được triển khai trở lại mà không điều chỉnh nội dung cốt lõi, nguy cơ lặp lại tình trạng ùn tắc, gián đoạn sản xuất là rất cao.

Trên cơ sở đó, các hiệp hội kiến nghị Chính phủ chỉ đạo rà soát, sửa đổi căn cơ Nghị định 46 và Nghị quyết 66, thay vì tiếp tục gia hạn hoặc điều chỉnh kỹ thuật.

Trước mắt, cần đơn giản hóa quy trình kiểm tra nhà nước, thu hẹp phạm vi tiền kiểm theo hướng quản lý rủi ro, miễn công bố hợp quy đối với phụ gia, chất hỗ trợ chế biến, dụng cụ và bao bì nhập khẩu phục vụ sản xuất nội bộ nhằm bảo đảm duy trì sản xuất và ổn định chuỗi cung ứng.

Về dài hạn, trọng tâm cải cách vẫn cần đặt ở việc sửa Luật An toàn thực phẩm, từ đó xây dựng hệ thống nghị định hướng dẫn đồng bộ theo luật mới. Trong thời gian chờ sửa luật, nên tiếp tục áp dụng Nghị định 15 và tăng cường hậu kiểm thay vì mở rộng tiền kiểm.

Đồng thời, doanh nghiệp cũng đề xuất được sử dụng các chứng nhận quốc tế như HACCP, ISO 22000 hay FSSC 22000 thay cho giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm, nhằm giảm rào cản, tiết kiệm chi phí và phù hợp thông lệ quốc tế.