Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi) không chỉ dừng lại ở việc bổ sung ưu đãi, mà đòi hỏi một cuộc cách mạng về tư duy lập pháp: Lấy doanh nghiệp làm trung tâm và chuyển từ tư duy “Nhà nước có gì hỗ trợ nấy” sang “doanh nghiệp cần gì hỗ trợ đó”...

Dự án Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi) đang bước vào giai đoạn nước rút để kịp trình Quốc hội xem xét, thông qua. Nhìn lại chặng đường 8 năm thi hành Luật năm 2017 cùng hàng loạt nghị định, thông tư hướng dẫn, khung khổ pháp lý này đã tạo bệ phóng quan trọng cho khối kinh tế tư nhân. Số lượng doanh nghiệp gia nhập thị trường tăng trưởng bình ổn từ 15-20% mỗi năm, quy mô vốn bình quân của doanh nghiệp tăng từ 6 tỷ đồng lên khoảng 11,6 tỷ đồng.

LẤY DOANH NGHIỆP LÀM TRỌNG TÂM

Tuy nhiên, bức tranh thực tế vẫn còn đó những "mảng màu trầm". Tại hội thảo “Tham vấn chính sách, giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh, gợi mở định hướng hoàn thiện chính sách trong giai đoạn mới” ngày 23/6/2026, TS. Tô Hoài Nam, Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (VINASME), trăn trở: “Thực tiễn cho thấy một vấn đề rất đáng suy nghĩ: doanh nghiệp cần hỗ trợ nhưng không phải chính sách nào cũng đến được với họ. Nhiều chính sách tốt nhưng khả năng tiếp cận còn hạn chế. Những doanh nghiệp cần chính sách hỗ trợ nhất đôi khi lại là những đơn vị tiếp cận khó khăn nhất”.

Đồng quan điểm, bà Sinwon Park, Giám đốc Quốc gia Văn phòng Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) tại Việt Nam, khẳng định: "Khối doanh nghiệp nhỏ và vừa và hộ kinh doanh là trung tâm thúc đẩy sinh kế, việc làm và kinh tế địa phương. Dù vậy, họ vẫn liên tục vấp phải những lực cản lớn về tiếp cận tài chính, thị trường, công nghệ và kỹ năng quản trị để tăng trưởng bền vững". Do đó, việc sửa đổi Luật lần này là "cơ hội vàng" để xác định các giải pháp mạnh mẽ hơn cho giai đoạn 2026-2030, gắn kết tăng trưởng doanh nghiệp với việc làm thỏa đáng.

Nhận diện những nút thắt sau gần một thập kỷ, ông Bùi Anh Tuấn, Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể (Bộ Tài chính), cho biết ban soạn thảo đã thống nhất đề xuất sửa đổi toàn diện thay vì chỉ sửa đổi, bổ sung một số điều. Mục tiêu là ban hành một Luật thay thế, viết lại căn bản phương thức hỗ trợ.

“Trước đây, chúng ta làm luật theo kiểu “cung” – tức là Nhà nước có cái gì thì cung cấp cái đó, chủ động đi chọn doanh nghiệp để hỗ trợ khiến họ rơi vào thế bị động. Lần này, tư duy sẽ thay đổi hoàn toàn sang hướng lấy doanh nghiệp làm trọng tâm. Doanh nghiệp tự biết mình thiếu gì, cần gì và họ sẽ là người chủ động tiếp cận chính sách, quyết định lựa chọn đơn vị hỗ trợ mình”, ông Bùi Anh Tuấn nhấn mạnh.

Sự thay đổi mang tính đột phá nhất trong phương thức hỗ trợ chính là cơ chế cấp ngân sách qua hệ thống voucher (phiếu hỗ trợ) và ứng dụng triệt để trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ thông tin vào quản lý dữ liệu.

Đại diện Cục Phát triển Doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể giải thích rõ hơn, thay vì quy định thủ tục hành chính giấy tờ phức tạp, Nhà nước sẽ cấp voucher trực tiếp. Doanh nghiệp có thể dùng thẻ này để chọn bất kỳ đơn vị cung cấp dịch vụ thiết yếu nào phù hợp (từ tư vấn thuế, kế toán đến chuyển đổi số). Cơ chế này vừa giúp doanh nghiệp chọn đúng người, vừa buộc các đơn vị hỗ trợ phải cạnh tranh, tự nâng cao năng lực để tồn tại.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng bãi bỏ những rào cản cũ kỹ như tiêu chí “lao động đóng bảo hiểm xã hội” khi định danh doanh nghiệp nhỏ và vừa để thích ứng với thời đại AI và công nghệ số làm thay đổi bản chất sử dụng lao động. Thay vào đó, định mức xác định quy mô doanh nghiệp sẽ được nâng lên nhằm phù hợp với tỷ lệ trượt giá sau 10 năm và thông lệ quốc tế.

CẦN GIẢM GÁNH NẶNG TUÂN THỦ

Mặc dù dự thảo mới nhận được nhiều kỳ vọng, song dưới góc nhìn thực tế và gay gắt từ các chuyên gia, luật vẫn cần được mổ xẻ sâu hơn ở khâu thực thi.

ThS Nguyễn Hoa Cương, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương), thẳng thắn chỉ ra thực trạng đáng buồn về gánh nặng tuân thủ: “Để một doanh nghiệp nhỏ và vừa nhận được hỗ trợ, hồ sơ thủ tục đòi hỏi quá dày và phức tạp. Đã có câu chuyện tại địa phương, doanh nghiệp khi biết mình được chọn hỗ trợ liền... xin rút lui, vì lợi ích nhận được chẳng đáng là bao so với chi phí bỏ ra để thuê nhân sự làm hồ sơ tuân thủ”.

Dẫn chứng số liệu lịch sử từ Thổ Nhĩ Kỳ, ông Cương cho biết trong 100 đồng ngân sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa thì có tới 93 đồng dành cho cơ quan hỗ trợ, chỉ có 7 đồng thực sự đến tay doanh nghiệp. Từ đó, ông kiến nghị luật cần đưa ra những điểm nhấn đột phá thay vì chỉ dùng từ “ưu tiên” chung chung, chẳng hạn quy định thẳng việc tặng voucher trị giá 30% hợp đồng cho doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị nhằm tạo lực hấp dẫn trực tiếp.

Bàn về triết lý lập pháp, bà Lê Thị Yến, Giám đốc Công ty TNHH Tư vấn Thuế Hà Nội, cho rằng cần có sự thay đổi mạnh mẽ về tư duy thiết kế chính sách. Nếu chính sách chỉ hướng đến những doanh nghiệp đã có đủ tiềm lực, đủ hồ sơ đẹp để đáp ứng tiêu chuẩn nhận hỗ trợ thì đó chỉ là “thêu hoa trên gấm”. Điều cộng đồng cần nhất lúc này là giải pháp “đưa than trong tuyết” – tức là đỡ đầu, nâng đỡ đúng đối tượng yếu thế ở những giai đoạn khó khăn nhất để họ không bị "sốc".

Bà Yến phân tích, việc miễn thuế thu nhập doanh nghiệp 3 năm đầu thực chất không quá ý nghĩa với doanh nghiệp mới thành lập bởi giai đoạn này họ thường chưa có lãi. Thay vì miễn thuế đại trà, Nhà nước nên chuyển nguồn lực sang hỗ trợ năng lực tuân thủ ban đầu như: Tài trợ dịch vụ kế toán – thuế trong 1-2 năm đầu, cung cấp miễn phí phần mềm hóa đơn điện tử, và thiết lập cơ chế “tự sửa sai”, không xử phạt đối với các lỗi thủ tục hành chính vi phạm lần đầu không cố ý.

Đồng thời, bà Yến kiến nghị mở rộng phạm vi điều chỉnh sang cả hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh chưa lên doanh nghiệp và đề xuất nghiên cứu đổi tên thành “Luật Hỗ trợ và thúc đẩy phát triển khu vực kinh tế tư nhân”. Sự thay đổi này khẳng định luật không chỉ đi giải quyết phần ngọn mà là kiến tạo, nuôi dưỡng toàn bộ hệ sinh thái.