5 năm trước từng là giai đoạn bùng nổ chưa từng có của hệ sinh thái khởi nghiệp Mỹ. Các quỹ đầu tư mạo hiểm tại đây sẵn sàng rót tiền vào bất kỳ startup nào, đẩy định giá của nhiều doanh nghiệp lên mức hàng tỷ USD kể cả khi chưa tạo ra lợi nhuận hoặc chưa chứng minh được mô hình kinh doanh bền vững...

Nhưng khi ChatGPT xuất hiện, làm thay đổi cách giới đầu tư nhìn nhận các công ty công nghệ.

GỌI VỐN KHÓ KHĂN

Theo ông Samir Kaul, đối tác tại Khosla Ventures, một trong những nhà đầu tư sớm của OpenAI, AI tạo sinh đã làm thay đổi hoàn toàn bài toán năng suất. “Hiện nay, 50 kỹ sư có thể làm khối lượng công việc mà 500 kỹ sư phải đảm nhận cách đây 5 năm. Chúng tôi buộc phải xem xét lại toàn bộ cách thức định giá doanh nghiệp”, chuyên gia này nói với CNBC. 

Cơn sốt AI đã đưa hàng trăm tỷ USD chảy vào các tên tuổi như OpenAI và Anthropic, nhưng cũng khiến hàng trăm startup được thành lập trước thời điểm ChatGPT ra mắt, rơi vào khó khăn. Nhiều doanh nghiệp gần như bị gạt ra ngoài cuộc chơi gọi vốn khi các nhà đầu tư ngày càng ưu tiên những công ty gắn với AI.

Định giá từng được đẩy lên quá cao trong giai đoạn bùng nổ đầu tư nay trở thành gánh nặng, vì công nghệ và mô hình kinh doanh của họ không còn đủ sức hấp dẫn trước làn sóng AI mới. Trong khi, phần lớn các công ty này cũng chưa tạo ra được lợi nhuận hoặc quy mô đủ lớn để có thể tiếp cận thị trường chứng khoán.

Theo dữ liệu của PitchBook, hiện có 857 startup tại Mỹ được định giá từ 1 tỷ USD trở lên. Tuy nhiên, gần một nửa trong số này đã không huy động được vòng vốn mới nào trong suốt 3 năm qua.

PitchBook ước tính những công ty gọi vốn lần cuối vào năm 2021 hiện có giá trị thấp hơn trung bình 68% so với mức định giá khi đó. Đối với nhóm huy động vốn lần cuối vào năm 2022, mức suy giảm trung bình là 52%.

Hệ quả là hơn 220 startup từng đạt định giá tỷ USD trong giai đoạn bùng nổ đầu tư nay đã trở thành những “kỳ lân sa sút” (fallen unicorns), theo danh sách PitchBook cung cấp cho CNBC.

“Mọi sự chú ý của nhà đầu tư hiện đều đổ dồn vào AI. Nếu không phải là một doanh nghiệp AI hoặc không đặt AI ở vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển, bạn sẽ phải chứng minh bằng những con số tăng trưởng thực sự ấn tượng mới có thể thuyết phục được nhà đầu tư tiếp tục rót vốn”, ông Immad Akhund, nhà sáng lập kiêm CEO của Mercury, nhận định.

Theo dữ liệu của PitchBook, có tới 75 công ty phần mềm cung cấp dịch vụ theo mô hình SaaS (Software as a Service) nằm trong danh sách các “kỳ lân sa sút”, nhiều gấp đôi số lượng doanh nghiệp công nghệ tài chính (fintech) – nhóm đứng thứ hai về quy mô.

“Quan điểm của tôi là hầu hết các công ty SaaS doanh nghiệp có thể sẽ biến mất trong vòng một thập kỷ tới", ông David Zhu, cựu Giám đốc kỹ thuật của DoorDash, nói.

Theo ông, mô hình SaaS truyền thống, bán phần mềm tích hợp sâu vào quy trình làm việc của doanh nghiệp, đang dần lạc hậu trước các tác nhân AI (AI agents).

Ông cho rằng những công ty được xây dựng trước thời kỳ AI tạo sinh đang mang trên mình quá nhiều gánh nặng: bộ máy nhân sự cồng kềnh, quy trình vận hành phức tạp và các sản phẩm được thiết kế cho một thế giới chưa có AI. Chính điều đó khiến việc chuyển đổi trở nên khó khăn hơn rất nhiều.

“Trừ khi họ sẵn sàng thực hiện một cuộc xoay trục hoàn toàn, để xây dựng lại sản phẩm từ đầu theo tư duy AI, còn không họ sẽ dần bị tụt lại phía sau”, ông Zhu nhận định.

Phần lớn trong số 20 "kỳ lân sa sút" được CNBC nhắc tới từ chối đưa ra bình luận về đánh giá định giá hiện tại của họ.

Một trong số ít doanh nghiệp lên tiếng là Skydio, nhà sản xuất máy bay không người lái từng được định giá khoảng 2,5 tỷ USD. Theo ước tính của PitchBook, giá trị của công ty hiện chỉ còn khoảng 509 triệu USD. Tuy nhiên, người phát ngôn của Skydio đã bác bỏ nhận định này, cho rằng các đánh giá từ bên thứ ba là thiếu cơ sở.

"Những suy đoán này không phản ánh đúng thực tế hoạt động của Skydio cũng như tốc độ tăng trưởng mạnh mẽ mà chúng tôi đang ghi nhận về doanh thu và số lượng khách hàng", đại diện công ty cho biết trong một tuyên bố.

Ông Andrew Akers, chuyên gia phân tích của PitchBook, cho rằng việc một công ty không thể huy động thêm vốn trong thời gian dài thường là dấu hiệu đáng lo ngại.

"Trong nhiều trường hợp, điều đó cho thấy tốc độ tăng trưởng đang chững lại, thậm chí suy giảm”, vị chuyên gia này nói. Ông Akers thừa nhận vẫn có một số startup chủ động không gọi vốn vì hoạt động kinh doanh tạo ra dòng tiền và lợi nhuận đủ tốt để tự phát triển. Tuy nhiên, theo ông, đó chỉ là số ít.

ĐỊNH GIÁ SỤT GIẢM 

Tháng 2 vừa qua, Stash, ứng dụng đầu tư và tiết kiệm cá nhân, được Grab mua lại với giá trị doanh nghiệp khoảng 425 triệu USD. Con số này thấp hơn đáng kể so với tổng số vốn mà các nhà đầu tư đã rót vào công ty trong suốt quá trình phát triển, ước tính khoảng 660 triệu USD.

Ông Ryan Falvey, đối tác của Restive Ventures, cho rằng: "Rất nhiều công ty đang được mua lại với mức chiết khấu rất sâu vì giá trị thực của họ đã sụt giảm mạnh”.

Theo ông Samir Kaul, đối tác của Khosla Ventures, trong thời kỳ bùng nổ đầu tư mạo hiểm, các startup thường được hưởng "mức sàn" định giá hấp dẫn. Ngay cả khi mô hình kinh doanh chưa chứng minh được hiệu quả, họ vẫn có thể được thâu tóm bởi các tập đoàn công nghệ lớn đang săn tìm nhân tài.

Theo ông Falvey, nếu như vào đỉnh cao năm 2021, nhiều startup có thể được định giá ở mức gấp 50 lần doanh thu dự phóng trong tương lai, thì hiện nay định giá phổ biến chỉ còn khoảng 1/6 so với thời điểm đó.

Điều này đồng nghĩa một doanh nghiệp có cùng quy mô doanh thu hiện nay có thể được thị trường định giá thấp hơn khoảng 85% so với cách đây 5 năm.

Sự thay đổi này không chỉ phản ánh việc dòng tiền trở nên đắt đỏ hơn, mà còn cho thấy những giả định từng nâng đỡ thị trường startup đang dần biến mất.

Trước đây, ngay cả khi hoạt động kinh doanh không đạt kỳ vọng, startup vẫn có thể được các tập đoàn công nghệ lớn mua lại chỉ để sở hữu đội ngũ kỹ sư.

Khi đó, mỗi kỹ sư giỏi có thể được định giá khoảng 2 triệu USD trong một thương vụ. Theo cách tính này, một startup sở hữu 100 kỹ sư hoàn toàn có thể được bán với giá từ 200 đến 300 triệu USD. 

Tuy nhiên, trước sự phát triển của các công cụ lập trình dựa trên AI, nhu cầu tuyển dụng và thâu tóm nhân tài không còn nhiều như trước, giá trị các thương vụ mua lại vì thế cũng suy giảm mạnh. Kết quả là nhiều startup không chỉ mất khả năng huy động vốn mới, mà khả năng được mua lại với mức giá hấp dẫn cũng trở nên xa vời hơn bao giờ hết.