Thừa cung, buôn lậu bủa vây: Ngành mía đường đối mặt giai đoạn khẩn cấp

Ông Nguyễn Văn Lộc, Chủ tịch Hiệp hội Mía đường Việt Nam cho biết tính từ đầu niên vụ 2025-2026 đến ngày 12/2/2026, toàn ngành với 24 nhà máy đã ép được khoảng 2,5 triệu tấn mía, sản xuất 235.000 tấn đường các loại. Nguồn cung trong nước vì thế đang tăng nhanh khi bước vào cao điểm vụ ép mía sản xuất đường.

SỨC TIÊU THỤ VẪN CHẬM NGAY GIỮA MÙA TẾT

Tháng 1 đến giữa tháng 2/2026 được kỳ vọng là mùa tiêu thụ đường sôi động dịp Tết, thế nhưng trái ngược với nhịp độ sản xuất, sức tiêu thụ lại suy giảm mạnh. Theo ông Nguyễn Văn Lộc, tháng 1/2026 ghi nhận mức tiêu thụ đường sản xuất từ mía thấp nhất trong nhiều năm gần đây. Các nhà máy dù đã điều chỉnh giảm giá để giải phóng tồn kho nhưng vẫn gặp khó do thị trường ảm đạm, nhiều hộ kinh doanh yêu cầu không xuất hóa đơn và thanh toán tiền mặt, gây khó khăn cho doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Trên thị trường quốc tế, theo thông tin từ Tổ chức Đường Quốc tế (ISO), nửa đầu tháng 1/2026 ghi nhận xu hướng tăng giá giao dịch đối với cả đường thô và đường trắng trên thị trường kỳ hạn, dù cung toàn cầu vẫn dư thừa. Tuy nhiên, sang nửa cuối tháng 1/2026, giá đường kỳ hạn tại Mỹ giảm xuống còn khoảng 14 cent/pound, đây là mức thấp nhất kể từ tháng 10/2020, do triển vọng dư cung lớn trong niên vụ 2025/26, đặc biệt khi sản lượng tăng tại Ấn Độ và Thái Lan, trong khi tiêu thụ toàn cầu dự kiến ổn định.

Giá đường thô trung bình hằng ngày trong tháng 1/2026 đạt 14,51 cent/lb, giảm so với mức 14,66 cent/lb của tháng 12/2025, nhưng cao hơn 14,31 cent/lb của tháng 11/2025.

Đối với đường trắng, giá trung bình tháng 1/2026 ở mức 420,78 USD/tấn, giảm so với 424,36 USD/tấn của tháng trước, song nhỉnh hơn mức 418,79 USD/tấn của tháng 11/2025.

Dữ liệu từ Tradingeconomics cho thấy giá đường thô thế giới đã liên tục giảm từ tháng 10/2024 đến nay và đang ở vùng thấp nhất trong vòng 6 năm trở lại đây, phản ánh rõ áp lực cung dư thừa toàn cầu.

Tại một số quốc gia trong khu vực, giá đường nội địa dù có điều chỉnh giảm nhưng vẫn ở mức cao hơn đáng kể so với Việt Nam. Tại Philippines, theo cơ quan quản lý đường SRA, giá đường luyện bán sỉ tại khu vực Metro Manila trong tháng 1/2026 ở mức 3.317 peso/bao 50kg.

Tại Indonesia, theo dữ liệu từ Trung tâm Thông tin và Hệ thống Dữ liệu thuộc Bộ Thương mại, giá đường bình quân trong tháng 1/2026 khoảng 18.400 rupiah/kg.

Tại Trung Quốc, theo nhóm giao dịch hàng hóa Sunsirs, giá đường trắng giao ngay đầu tháng ở mức 5.360 nhân dân tệ/tấn và giảm xuống còn 5.300 nhân dân tệ/tấn vào cuối tháng. So với các thị trường này, giá đường trong nước hiện ở mức thấp hơn, song sức cạnh tranh lại chịu tác động nặng nề bởi đường nhập lậu và đường nhập khẩu giá rẻ.

THỊ TRƯỜNG NỘI ĐỊA: THỪA CUNG VÀ ÁP LỰC BUÔN LẬU

Tháng 1/2026, thị trường trong nước rơi vào tình trạng thừa cung trầm trọng. Giá đường vàng từ mức 16.200-16.700 đồng/kg đầu tháng giảm xuống còn 16.000-16.600 đồng/kg vào cuối tháng. Giá đường kính trắng cũng giảm tương tự, từ 16.200-16.800 đồng/kg xuống 16.000-16.600 đồng/kg. Riêng đường tinh luyện duy trì ở mức 17.000-18.000 đồng/kg.

Về nguyên nhân giá đường trong nước giảm, ông Lộc cho biết lượng đường nhập lậu lớn đã góp phần kéo giá đường xuống dưới 17.000 đồng/kg, thấp hơn hơn 3.000 đồng/kg so với cùng kỳ năm trước. Tại nhiều chợ đầu mối, đường cát được bán tràn lan theo tiêu chí “3 không”: không nhãn mác, không nguồn gốc xuất xứ, không hạn sử dụng. Thậm chí, đường Thái Lan được sang chiết, bán lẻ công khai.

Trong giai đoạn cao điểm chống buôn lậu trước, trong và sau Tết Nguyên đán 2026, lực lượng chức năng đã phát hiện nhiều vụ vận chuyển đường nhập lậu tại Quảng Trị và Đà Nẵng.

Tại Quảng Trị, cuối tháng 12/2025 và trong tháng 1/2026, các lực lượng quản lý thị trường và công an liên tiếp phát hiện nhiều xe tải vận chuyển từ 1–6,4 tấn đường cát trắng xuất xứ Thái Lan không có hóa đơn, chứng từ hợp pháp, với tổng trị giá hàng trăm triệu đồng. Ngoài ra, một doanh nghiệp tại Vĩnh Linh bị phát hiện kinh doanh 2.500 kg đường cát trắng nhập lậu cùng nhiều mặt hàng thực phẩm không rõ nguồn gốc.

Tại Đà Nẵng, ngày 11/1/2026, lực lượng quản lý thị trường kiểm tra một hộ kinh doanh và phát hiện lượng lớn đường tinh luyện mang nhãn hiệu MITR PHOL và ERAWAN SUGAR (Thái Lan) không có hóa đơn chứng từ hợp pháp.

Dù vậy, theo đánh giá của ngành, hoạt động gian lận thương mại vẫn diễn biến phức tạp, tần suất kiểm tra còn hạn chế so với thực tế lưu thông hàng hóa trên thị trường.

Bên cạnh đường cát, nhập khẩu đường lỏng siro ngô (HFCS) tiếp tục tạo thêm áp lực cạnh tranh. Theo dữ liệu của Tổng cục Hải quan, trong tháng 1/2026, lượng HFCS nhập khẩu đạt 16.373 tấn, bằng 83% so với cùng kỳ. Phần lớn lượng nhập khẩu này thuộc về các doanh nghiệp sản xuất nước giải khát - nhóm khách hàng vốn tiêu thụ nhiều đường tinh luyện nội địa trước đây.

Sự thay thế một phần đường mía bằng HFCS trong sản xuất đồ uống khiến đầu ra của ngành mía đường càng thêm thu hẹp.

Bước sang tháng 2 và dự báo tháng 3/2026, ông Lộc cho biết nguồn cung được nhận định tiếp tục dồi dào khi đang trong chính vụ ép 2025/26, trong khi lượng tồn từ vụ 2024/25 chưa tiêu thụ hết. Cùng với đó, đường nhập lậu và đường nhập khẩu từ ASEAN tiếp tục gia tăng, khiến thị trường rơi vào vòng xoáy thừa cung kéo dài.

Hiệp hội Mía đường Việt Nam nhận định ngành đang ở trong tình trạng khẩn cấp khi không có triển vọng tiêu thụ rõ ràng, còn giá đường ở mức thấp nhất trong 3 năm gần đây. Nếu không có biện pháp bảo vệ phù hợp với thông lệ quốc tế, ngành mía đường Việt Nam sẽ tiếp tục đối mặt nguy cơ suy giảm sản xuất, thu hẹp vùng nguyên liệu và ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của hàng trăm nghìn hộ nông dân trồng mía.

Trong bối cảnh giá đường trong nước thấp hơn nhiều quốc gia trồng mía trong khu vực như Indonesia, Philippines và Trung Quốc, áp lực cạnh tranh càng trở nên gay gắt. Bài toán đặt ra không chỉ là kiểm soát buôn lậu, minh bạch hóa thị trường mà còn là xây dựng cơ chế bảo vệ hợp lý để đảm bảo sự tồn tại và phát triển bền vững của ngành mía đường trong giai đoạn tới.