Tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách về tổ chức chính quyền 2 cấp

Bộ Nội vụ cho biết thực hiện chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính của Trung ương, cả nước hiện có 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh (6 thành phố và 28 tỉnh); 3.321 đơn vị hành chính cấp xã (2.621 xã, 687 phường và 13 đặc khu). Số tỉnh, thành giảm từ 63 xuống 34; số đơn vị cấp xã giảm khoảng 6.700 (tương đương giảm 66,9%, từ 10.035 đơn vị xuống còn khoảng 3.321 đơn vị), đạt mục tiêu Trung ương đề ra (giảm 60-70%).

VẪN CÒN "ĐỘ TRỄ" VỀ THỂ CHẾ

Bên cạnh việc sắp xếp các đơn vị hành chính, Trung ương cũng yêu cầu phải sửa đổi, hoàn thiện ngay các quy định pháp lý đảm bảo cho bộ máy chính quyền địa phương mới đi vào vận hành nhanh chóng, thông suốt, khẩn trương, trên cơ sở rà soát và cân nhắc kỹ lưỡng để chuyển giao các nhiệm vụ của cấp huyện về cấp tỉnh hay cấp xã. Cùng với đó là các quy trình thủ tục hành chính được thiết kế lại đảm bảo tinh gọn, tiết kiệm và đáp ứng tốt nhất nhu cầu của người dân, doanh nghiệp.

Theo Bộ Nội vụ, quá trình hoàn thiện thể chế, chính sách pháp luật về tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp đã được triển khai đồng bộ, toàn diện và đạt nhiều kết quả nổi bật.

Từ việc sắp xếp đơn vị hành chính, ban hành Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 đến việc ban hành hệ thống nghị định, thông tư thiết lập cơ chế phân cấp, phân quyền rõ ràng giữa trung ương và địa phương, giữa cấp tỉnh và cấp xã đã tạo nên một khuôn khổ pháp lý thống nhất, khả thi, đáp ứng yêu cầu đổi mới.

Tuy nhiên, quá trình thực hiện vẫn còn một số khó khăn. Đó là, tính đồng bộ và thống nhất giữa các văn bản quy phạm pháp luật vẫn còn hạn chế, tạo nên “độ trễ thể chế” trong triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Giữa các đạo luật chuyên ngành và Luật Tổ chức Chính phủ năm 2025, Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 vẫn tồn tại sự chưa tương thích, dẫn đến khó khăn trong xác định thẩm quyền, trách nhiệm của các cấp chính quyền sau khi mô hình 2 cấp được áp dụng.

Nhiều quy định tại các luật chuyên ngành như Luật Đầu tư công, Luật Đất đai, Luật Xây dựng, Luật Ngân sách nhà nước,… Luật Quản lý, sử dụng tài sản công vẫn gắn với cơ cấu tổ chức 3 chính quyền địa phương, đặc biệt là cấp huyện, trong khi cấp này đã chấm dứt hoạt động từ ngày 1/7/2025, làm phát sinh khoảng trống pháp lý trong quản lý, điều hành và thực hiện thủ tục hành chính.

Đáng chú ý, khó khăn trong việc cụ thể hóa nguyên tắc phân cấp, phân quyền là một trong những thách thức lớn nhất trong quá trình thể chế hóa chủ trương của Đảng về xây dựng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Một số quy định về thẩm quyền giữa Trung ương và địa phương, giữa cấp tỉnh và cấp xã chưa được phân định rành mạch, còn chồng chéo hoặc bỏ trống, dẫn đến tình trạng “vừa làm, vừa điều chỉnh”.

Nhiều lĩnh vực như đầu tư công, quy hoạch, quản lý đất đai, tài nguyên môi trường, ngân sách và tổ chức bộ máy hành chính chưa có tiêu chí cụ thể để xác định mức độ phân quyền phù hợp, khiến việc giao quyền còn dè dặt, không rõ ràng, hoặc ngược lại – có nơi giao quyền vượt quá năng lực thực thi của cấp dưới.

BẢO ĐẢM TÍNH THỰC TIỄN VÀ ĐỒNG THUẬN XÃ HỘI CỦA CHÍNH SÁCH

Khó khăn nữa cũng được Bộ Nội vụ đề cập là nhiều quy định mới được ban hành trong điều kiện gấp rút, thời gian chuẩn bị ngắn, chưa được đánh giá tác động đầy đủ về kinh tế – xã hội, tổ chức – nhân sự, nên tính ổn định và dự báo còn thấp, phải điều chỉnh liên tục trong quá trình triển khai.

Năng lực và nguồn lực thực thi nhiệm vụ ở cấp xã – cấp chính quyền được trao thêm nhiều quyền hạn trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp hiện còn hạn chế, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả triển khai mô hình mới.

Bên cạnh đó, mô hình mới đòi hỏi phải tái cấu trúc hệ thống quản lý ngành, lĩnh vực – đặc biệt là giáo dục, y tế, nông nghiệp, môi trường theo hướng gọn nhẹ nhưng vẫn bảo đảm hiệu lực quản lý. Những vấn đề mới này đặt ra yêu cầu phải tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện thể chế để bảo đảm tính ổn định, thống nhất và hiệu quả của hệ thống quản lý nhà nước.

Để nâng cao hiệu quả trong tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương 2 cấp, Bộ Nội vụ cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý đồng bộ, thống nhất, khả thi. Tập trung vào việc triển khai thực hiện nghiêm quy định tại khoản 1 Điều 54 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025.

Theo đó, chậm nhất đến ngày 1/3/2027, tất cả các văn bản quy phạm pháp luật có nội dung liên quan đến tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn và hoạt động của chính quyền địa phương các cấp phải được rà soát, sửa đổi, bổ sung để bảo đảm phù hợp với mô hình tổ chức đơn vị hành chính và nguyên tắc, nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương quy định tại Luật.

Theo Bộ Nội vụ, trọng tâm của việc nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật về tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương 2 cấp là bảo đảm tính thực tiễn và tính đồng thuận xã hội ngay trong quá trình hoạch định và xây dựng chính sách, pháp luật.

Do đó, cần coi trọng công tác tổng kết, đánh giá thực tiễn hoạt động của chính quyền địa phương làm cơ sở trực tiếp cho việc hoàn thiện thể chế. Mọi đề xuất sửa đổi, bổ sung quy định pháp luật phải dựa trên dữ liệu, kết quả tổng kết từ thực tiễn tổ chức, vận hành mô hình 2 cấp.

Qua đó xác định rõ những điểm phù hợp, những hạn chế, bất cập và nhu cầu điều chỉnh. Việc xây dựng chính sách cần gắn với báo cáo đánh giá tác động cụ thể, phản ánh khách quan điều kiện thực tế và khả năng thực thi của từng địa phương.

Bên cạnh đó, cần chủ động mở rộng việc lấy ý kiến các đối tượng chịu tác động trực tiếp của văn bản pháp luật, bao gồm chính quyền địa phương, cơ quan chuyên môn, đại biểu dân cử, chuyên gia, nhà khoa học và người dân. Việc tham vấn phải được thực hiện sớm, công khai, đa chiều và có phản hồi rõ ràng.