Các sản phẩm công nghệ cao, trong đó có các phương tiện bay không người lái (UAV) và công nghệ không gian vũ trụ (vệ tinh…), nếu không có “bàn tay” tạo dựng thị trường ban đầu của Nhà nước cho các sản phẩm mới, thì những lĩnh vực được xem là động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế sẽ khó có “đất dụng võ” và các doanh nghiệp sẽ không dám đẩy mạnh đầu tư nghiên cứu, sản xuất...

Theo các tổ chức nghiên cứu quốc tế như OECD, World Economic Forum (WEF), Space Foundation, Euroconsult và McKinsey, quy mô nền kinh tế không gian toàn cầu hiện đạt hơn 600 tỷ USD và dự báo quy mô thị trường kinh tế không gian có thể đạt khoảng 1,8 nghìn tỷ USD vào năm 2035 và tiếp tục mở rộng đến khoảng 2,5–3,5 nghìn tỷ USD vào năm 2050, tùy theo tốc độ thương mại hóa các công nghệ mới và mức độ tham gia của khu vực tư nhân.

Kinh tế tầm thấp đang nổi lên là một trong những động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế số với tốc độ tăng trưởng hai con số mỗi năm. Drone không còn chỉ phục vụ mục đích quân sự mà đã trở thành nền tảng cho nhiều ngành như logistics, nông nghiệp chính xác, quản lý hạ tầng, khảo sát địa hình, cứu hộ cứu nạn, giám sát môi trường, y tế khẩn cấp và du lịch.

Tại Việt Nam, theo một số đánh giá ban đầu, đến năm 2030, kinh tế tầm thấp mới được dự báo đạt khoảng 10 tỷ USD. So với quy mô nền kinh tế, tỷ trọng đóng góp của lĩnh vực này còn khiêm tốn, tuy nhiên kinh tế tầm thấp có khả năng kích hoạt và lan tỏa sang nhiều lĩnh vực khác, nhờ tối ưu hóa nguồn lực, tiết kiệm nhân công và nâng cao năng suất trong hàng loạt ngành nghề. Kinh tế tầm thấp không chỉ là các phương tiện bay mà là một hệ sinh thái kinh tế mới, bao gồm thiết bị bay, hạ tầng vận hành, hệ thống điều hành bay, dữ liệu, phần mềm, dịch vụ nhiệm vụ, bảo trì, đào tạo và các ngành công nghiệp phụ trợ liên quan.

UAV đã được đưa vào danh mục sản phẩm công nghệ chiến lược của quốc gia, theo Quyết định số 21/2026 do Thủ tướng Chính phủ ban hành có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Theo đó, Việt Nam xác định UAV là công nghệ chiến lược, có vai trò đột phá trong phát triển kinh tế tầm thấp và ngành công nghiệp công nghệ cao mới. Mục tiêu chính là làm chủ các công nghệ cốt lõi như điều khiển bay, trí tuệ nhân tạo, truyền dữ liệu, phần mềm vận hành, và phát triển UAV theo hướng lưỡng dụng.

CẦN ĐƠN ĐẶT HÀNG CỦA NHÀ NƯỚC RÕ RÀNG, QUYẾT LIỆT HƠN

TS. Lê Xuân Huy, Phó Tổng giám đốc Trung tâm Vũ trụ Việt Nam, cho biết Nhà nước cũng đã xác định vệ tinh và các chùm vệ tinh là các sản phẩm công nghệ chiến lược, tuy nhiên với các công nghệ vũ trụ, kinh phí đầu tư rất lớn, nên phải chọn đúng và trúng loại vệ tinh thì sẽ tiết kiệm được chi phí. Việt Nam đang chọn hai hướng, một là vệ tinh viễn thông cung cấp dịch vụ về an ninh quốc phòng, hai là vệ tinh về quan sát Trái đất.

Theo TS. Lê Xuân Huy, lâu nay vấn đề Nhà nước đặt hàng và Nhà nước là khách hàng thường xuyên để tạo đầu ra cho thị trường đối với các sản phẩm công nghệ đã được đề cập nhiều, hiện hầu hết doanh nghiệp đều mong muốn chủ trương này được thể hiện rõ ràng và việc đặt hàng cần quyết liệt hơn thì doanh nghiệp mới yên tâm đầu tư. Còn hiện tại, vấn đề đặt hàng của Nhà nước gần như vẫn đang dừng ở chính sách.

[Trực tiếp]: Đối thoại Phát triển kinh tế không gian vũ trụ, kinh tế tầm thấp tại Việt Nam

Với các sản phẩm công nghệ, đặc biệt như không gian vũ trụ và UAV, điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư là phải có thị trường. Thực tế, Nghị quyết số 79-NQ/TW đã nêu chủ trương Nhà nước có cơ chế đặt hàng đối với sản phẩm công nghệ do doanh nghiệp trong nước nghiên cứu, chế tạo có chất lượng tương đương hàng nhập khẩu. Tuy nhiên, để chủ trương này đi vào thực tế trong lĩnh vực không gian vũ trụ và kinh tế tầm thấp, đòi hỏi cần công cụ pháp lý rõ ràng, cụ thể, như việc đặt hàng trực tiếp, ưu tiên trong mua sắm công, hay quy định tỷ lệ nội địa hóa trong các dự án đầu tư công có sử dụng thiết bị bay…

Theo GS.TS.Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, Nhà nước không nhất thiết phải lo doanh nghiệp có làm được hay không, bởi doanh nghiệp tự nhìn thấy khả năng và cơ hội thì sẽ tự làm. Điều quan trọng và khó nhất, đặc biệt với các sản phẩm công nghệ như UAV, công nghệ vũ trụ, là làm xong rồi bán ở đâu, ai mua? Liệu sau khi nghiên cứu, sản xuất ra sản phẩm thì có thị trường tiêu thụ hay không? Đây là việc mà từng doanh nghiệp rất khó có thể tự giải quyết.

Do vậy, trong những lĩnh vực mới, việc đầu tiên chính là Nhà nước tạo nền tảng thị trường. Nhà nước là “market maker” - tức chủ thể tạo lập thị trường cho những lĩnh vực mới. Nhà nước đặt hàng, cam kết thị trường, cam kết đầu ra thì doanh nghiệp sẽ yên tâm nghiên cứu, sản xuất.

Đại tá, PGS.TS. Nguyễn Huy Hoàng, Học viện Kỹ thuật quân sự, cho rằng mặc dù các nguồn lực trong nước đã sẵn sàng, nhưng “nút thắt” ảnh hưởng đến dòng vốn đầu tư quốc tế vào lĩnh vực phương tiện bay không người lái hiện nay vẫn là “sự thiếu vắng một thị trường ban đầu cho sản phẩm không gian vũ trụ và phương tiện bay không người lái” bằng các ứng dụng công và ứng dụng thiết yếu.

CHUYỂN MẠNH TỪ TÀI TRỢ NGHIÊN CỨU SANG ĐẶT HÀNG

Kiến nghị giải pháp, PGS.TS. Nguyễn Huy Hoàng cho rằng trong giai đoạn đầu, thị trường tư nhân có thể chưa đủ lớn hoặc chưa đủ tin tưởng để chi trả cho dịch vụ mới. Về lĩnh vực phương tiện bay không người lái, Nhà nước có thể tạo nguồn cầu ban đầu bằng cách đặt hàng theo kết quả trong các lĩnh vực ứng dụng thiết yếu, như: nông nghiệp, giám sát rừng, phòng cháy chữa cháy, cứu hộ cứu nạn, kiểm tra điện lực, kiểm tra hạ tầng, quản lý tài nguyên, giám sát môi trường, bản đồ số, quản lý biên giới, logistics y tế và quản lý khu công nghiệp.

GS.TS. Hoàng Văn Cường cho rằng Nhà nước không nên trực tiếp đặt hàng sản phẩm mà đặt hàng đầu ra của sản phẩm. Đơn cử, Nhà nước đặt hàng doanh nghiệp giám sát xem rừng có bị cháy hay không; dự báo xem liệu lũ quét có xảy ra hay không, hoặc có thể cảnh báo trước khi lũ quét xảy ra trong bao nhiêu phút; giám sát sâu bệnh và phun thuốc xử lý sâu bệnh tại một khu vực nhất định…

Nếu Nhà nước đặt hàng một số nhiệm vụ như vậy, doanh nghiệp sẽ phải tự tìm cách giải quyết bài toán công nghệ: nghiên cứu thiết bị như thế nào, sử dụng công nghệ gì, cấu phần nào có thể tự chủ sản xuất, cấu phần nào phải nhập khẩu, làm thế nào để phát triển tốt hơn những gì đang phải mua từ bên ngoài. Khi đó, doanh nghiệp sẽ tự tìm ra thiết bị nào là tốt nhất, hiệu quả nhất và thông minh nhất để thực hiện được nhiệm vụ Nhà nước đặt ra.

“Khi Nhà nước đặt hàng và doanh nghiệp đã làm được dịch vụ đó, tự nhiên thị trường sẽ mở rộng. Người dân không mấy ai tự đi mua một chiếc UAV, một chiếc drone về để sử dụng riêng, nhưng khi nhìn thấy doanh nghiệp đã cung cấp được một dịch vụ hiệu quả cho Nhà nước trong một nhiệm vụ cụ thể, nhu cầu xã hội có thể tự nhiên hình thành, người dân, doanh nghiệp và các tổ chức khác sẽ bắt đầu thuê những đơn vị này cung cấp dịch vụ”, GS.TS. Hoàng Văn Cường phân tích.

Đồng thời, GS.TS. Hoàng Văn Cường cho rằng thị trường Nhà nước tạo ra ban đầu chỉ là sự gợi mở, là “mồi”, từ đó thị trường được nhân rộng thành thị trường dịch vụ cho nhiều đối tượng trong xã hội và dần trở thành một thị trường phát triển thực sự.

Theo GS.TS. Hoàng Văn Cường, khi Nhà nước đặt hàng thì phải trả lời câu hỏi: ai là người sử dụng dịch vụ được đặt hàng đó? Việt Nam có lợi thế là có khu vực doanh nghiệp nhà nước tương đối rộng. Doanh nghiệp nhà nước hiện đang phụ trách rất nhiều ngành, lĩnh vực và cũng có nhu cầu sử dụng những dịch vụ này.

Ví dụ như việc giám sát đường dây truyền tải điện, có thể giao cho EVN nhiệm vụ: thay vì sử dụng công nhân để kiểm tra, giám sát thủ công, doanh nghiệp phải chuyển sang đặt hàng các đơn vị cung cấp dịch vụ giám sát bằng thiết bị hoạt động trong không gian tầm thấp. Tương tự trong lĩnh vực viễn thông, có thể đặt hàng việc giám sát các trạm phát sóng, giám sát các tuyến truyền dẫn. Hay trong lĩnh vực dầu khí, có thể giám sát các đường ống dẫn khí ngoài biển, các hoạt động khai thác trên biển...

Ở góc độ chính sách, ông Nguyễn Văn Thuật, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế số và Xã hội số, Bộ Khoa học và Công nghệ, cho rằng điều quan trọng hơn là phải tạo ra một lộ trình hỗ trợ hoàn chỉnh từ khâu nghiên cứu, thử nghiệm, chứng nhận đến ứng dụng và đầu ra của thị trường. Hiện nay khung chính sách này đã và đang được hình thành.

Theo ông Thuật, hiện đã có Quyết định số 808/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, xác định ra 20 nhiệm vụ công nghệ chiến lược gắn với những bài toán lớn của quốc gia. Trong đó có phát triển UAV, hệ thống giám sát, chế áp UAV, phát triển vệ tinh, chùm vệ tinh quan sát trái đất và những hạ tầng dữ liệu không gian. Bộ Khoa học và Công nghệ có trách nhiệm hướng dẫn, thẩm định, theo dõi điều phối chung việc triển khai những nhiệm vụ này...

Nội dung đầy đủ bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 34-2026 phát hành ngày 24/08/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây: 

Link: https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-34-2026.html