Nghiên cứu khoa học cơ bản cần được đổi mới toàn diện từ nhận thức, cơ chế đầu tư đến phương thức quản trị nhằm hình thành nền tảng tri thức quốc gia, nâng cao năng lực tự chủ và tạo động lực cho phát triển nhanh, bền vững.

Sáng 25/5, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản. Tham dự có lãnh đạo các bộ, ngành, viện nghiên cứu, trường đại học và các cơ quan liên quan.

Phát biểu kết luận, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh nghiên cứu khoa học cơ bản không còn chỉ là hoạt động học thuật trong các viện, trường mà phải được xác định là nền móng tri thức của quốc gia, là cơ sở hình thành công nghệ lõi, nguồn nhân lực tinh hoa, năng lực dự báo chiến lược và hoạch định chính sách dài hạn.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, công tác nghiên cứu khoa học cơ bản cần được đổi mới mạnh mẽ cả về nhận thức, thể chế, cơ chế đầu tư, tổ chức thực hiện và phương thức vận hành để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Đây là vấn đề chiến lược liên quan trực tiếp đến mô hình phát triển, năng lực tự chủ và vị thế quốc gia của Việt Nam trong thế kỷ XXI.

XÂY DỰNG NỀN TẢNG TRI THỨC CHO PHÁT TRIỂN DÀI HẠN

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đánh giá nhận thức về vai trò của khoa học cơ bản đã có bước chuyển quan trọng. Nếu trước đây lĩnh vực này chủ yếu được nhìn nhận như hoạt động nghiên cứu hàn lâm, thì hiện nay đã được xem là nền tảng tạo lập chiều sâu phát triển và sức cạnh tranh dài hạn của quốc gia.

Tuy nhiên, nhiều hạn chế vẫn tồn tại như đầu tư còn thấp; chưa hình thành hệ sinh thái nghiên cứu cơ bản quốc gia mạnh, ổn định và có chiều sâu; hoạt động nghiên cứu còn phân tán, thiếu liên kết và chưa gắn chặt với chiến lược phát triển quốc gia.

Bên cạnh đó, cơ chế quản lý khoa học vẫn nặng tư duy hành chính; thiếu trung tâm nghiên cứu xuất sắc, phòng thí nghiệm hiện đại, cơ sở dữ liệu lớn và hạ tầng tính toán dùng chung. Đầu tư dài hạn cho các nhóm nghiên cứu mạnh còn hạn chế.

Đáng chú ý, vấn đề nhân lực khoa học được xác định là “điểm nghẽn chiến lược”. Đội ngũ chuyên gia đầu ngành ở nhiều lĩnh vực còn mỏng, thiếu lực lượng kế cận; nhiều nhà khoa học trẻ chưa có môi trường phát triển lâu dài; tình trạng chảy máu chất xám vẫn diễn ra.

Đối với khoa học xã hội và nhân văn, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu cần nhìn nhận đầy đủ hơn vai trò chiến lược của lĩnh vực này. Nếu khoa học tự nhiên và công nghệ tạo nền tảng cho năng lực sản xuất và công nghệ quốc gia, thì khoa học xã hội và nhân văn tạo nền tảng cho năng lực lãnh đạo, quản trị, xây dựng thể chế, phát triển văn hóa và con người.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, một quốc gia có thể nhập khẩu công nghệ nhưng không thể nhập khẩu mô hình phát triển phù hợp với lịch sử, văn hóa và điều kiện của chính mình. Vì vậy, khoa học xã hội và nhân văn có vai trò đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu lý luận, xây dựng đường lối, hoàn thiện pháp luật, dự báo chiến lược và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ yêu cầu cấp thiết hiện nay là phải xác định mục tiêu phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản trong giai đoạn mới, vừa xử lý các điểm nghẽn trước mắt, vừa kiến tạo nền tảng tri thức lâu dài cho phát triển nhanh và bền vững.

Mục tiêu tổng quát là xây dựng nền nghiên cứu khoa học cơ bản Việt Nam hiện đại, tự chủ, hội nhập, có khả năng tạo ra tri thức mới, đào tạo nguồn nhân lực tinh hoa và cung cấp luận cứ chiến lược cho hoạch định chính sách.

Từ nay đến năm 2030, Việt Nam phải tháo gỡ các điểm nghẽn cản trở phát triển nghiên cứu cơ bản; hình thành tương đối đồng bộ hệ sinh thái nghiên cứu cơ bản quốc gia; từng bước xây dựng các trung tâm nghiên cứu xuất sắc, nhóm nghiên cứu mạnh, cơ sở dữ liệu khoa học lớn và hạ tầng nghiên cứu dùng chung có năng lực cạnh tranh trong khu vực. Đến năm 2045, hình thành một số lĩnh vực khoa học cơ bản có năng lực cạnh tranh quốc tế.

CHUYỂN TỪ QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH SANG QUẢN TRỊ SÁNG TẠO

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư cho tương lai lâu dài của dân tộc, cho năng lực tự chủ quốc gia và sức cạnh tranh dài hạn của đất nước. Phát triển khoa học cơ bản phải phục vụ trực tiếp yêu cầu phát triển nhanh, bền vững; nâng cao năng lực tự chủ chiến lược; bảo đảm quốc phòng, an ninh và năng lực quản trị quốc gia

Một trong những yêu cầu trọng tâm được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt ra là đổi mới mạnh mẽ cơ chế quản lý khoa học theo hướng chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo; từ tiền kiểm sang hậu kiểm; từ quản lý theo hồ sơ sang đánh giá theo chất lượng, tác động và đóng góp dài hạn.

Theo đó, cơ chế quản lý phải chấp nhận rủi ro khoa học, giảm hành chính hóa, bảo vệ tự do học thuật, đồng thời đề cao trách nhiệm giải trình và liêm chính khoa học.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu thiết kế cơ chế tài chính phù hợp với từng loại hình nghiên cứu. Với nghiên cứu cơ bản định hướng tri thức nền cần có ngân sách ổn định và cơ chế tài trợ dài hạn.

Đối với nghiên cứu định hướng công nghệ chiến lược cần kết hợp ngân sách nhà nước, quỹ cạnh tranh, đặt hàng quốc gia và hợp tác doanh nghiệp để hình thành chuỗi tiếp nối từ nghiên cứu cơ bản đến thương mại hóa sản phẩm.

Riêng đối với khoa học xã hội và nhân văn, Nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo bởi sản phẩm của lĩnh vực này chủ yếu là tri thức nền, luận cứ chính sách, dữ liệu xã hội và mô hình quản trị.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đồng thời yêu cầu phát triển hệ sinh thái nhân tài khoa học theo hướng đồng bộ từ phát hiện sớm, đào tạo tinh hoa đến chuyên gia đầu ngành và trí thức Việt Nam toàn cầu; tạo môi trường học thuật tự do, trung thực, sáng tạo và có đãi ngộ xứng đáng cho người tài.

Cùng với đó là yêu cầu xây dựng hạ tầng dữ liệu và hạ tầng tri thức quốc gia, bao gồm phòng thí nghiệm trọng điểm, hạ tầng tính toán hiệu năng cao, thư viện số và kho dữ liệu văn hóa, ngôn ngữ, di sản số. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh dữ liệu phải được coi là hạ tầng chiến lược của nghiên cứu cơ bản trong thời đại AI.

Kết luận buổi làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước giao Ban Chỉ đạo hoàn thiện báo cáo trình Bộ Chính trị xem xét, trong đó tập trung xây dựng Chiến lược quốc gia về phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản đến năm 2045; xây dựng Quỹ nghiên cứu cơ bản quốc gia đa niên; chương trình quốc gia về nhân tài khoa học cơ bản; hệ thống dữ liệu khoa học và dữ liệu xã hội quốc gia; cùng cơ chế đặt hàng nghiên cứu phục vụ trực tiếp xây dựng nghị quyết, luật, chiến lược và chính sách quốc gia.