Trung Quốc sử dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu ngày càng nhiều

Tờ báo Financial Times dẫn báo cáo của Phòng Thương mại châu Âu tại Trung Quốc cho biết từ năm 2021 đến năm 2025, Trung Quốc đã công bố các biện pháp kiểm soát xuất khẩu tổng cộng 30 lần, so với chỉ 11 lần trong 5 năm trước đó.

Sự gia tăng này cho thấy mức độ sẵn sàng của Bắc Kinh trong việc sử dụng sức mạnh của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới trong chuỗi cung ứng toàn cầu để làm đòn bẩy, nhất là trước thềm cuộc gặp thượng đỉnh giữa Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình với Tổng thống Mỹ Donald Trump dự kiến diễn ra tại Bắc Kinh vào tháng 5 sắp tới.

Phát hiện trên được đưa ra sau khi Bắc Kinh trong tháng này công bố các quy định rộng rãi cho phép cơ quan chức năng xử phạt các công ty nước ngoài vì tiến hành thẩm định chuyên sâu đối với các nhà cung cấp Trung Quốc, và có thể áp đặt lệnh cấm xuất cảnh đối với những cá nhân bị phát hiện vi phạm quy định.

Kể từ năm 2020, Bắc Kinh đã chuyển sang sử dụng kiểm soát "địa kinh tế" - các biện pháp nhằm đạt được mục tiêu địa chính trị, theo báo cáo của Phòng Thương mại châu Âu tại Trung Quốc. Những biện pháp này bao gồm 10 lần sử dụng các điểm nghẽn toàn cầu trong chuỗi cung ứng, chẳng hạn như xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc, và 10 lần lần khác sử dụng các biện pháp kinh tế.

Bắc Kinh đã tăng cường sử dụng các biện pháp này để phản ứng lại các kiểm soát xuất khẩu của Mỹ đối với các sản phẩm như vi mạch. Đỉnh điểm là vào năm ngoái, Trung Quốc tiến hành kiểm soát xuất khẩu các khoáng sản quan trọng để gây sức ép buộc Mỹ đi đến một thỏa thuận đình chiến trong cuộc chiến thương mại song phương.

Ông Jens Eskelund, Chủ tịch Phòng Thương mại châu Âu tại Trung Quốc, cho biết Trung Quốc cần một số biện pháp kiểm soát xuất khẩu vì "các vấn đề an ninh cứng" và những lo ngại của Bắc Kinh về việc các nước khác “vũ khí hóa thương mại” là điều có thể hiểu được, nhưng việc sử dụng những biện pháp như vậy dẫn tới nguy cơ xảy ra một "cuộc đua xuống đáy".

“Chúng ta thực sự cần các bên lùi lại, có cái nhìn hợp lý về vấn đề này và tự hỏi liệu cách làm này có thực sự mang lại lợi ích tốt nhất cho tất cả các bên hay không”, ông Eskelund nói.

“Trung Quốc hiện có cơ hội, với vai trò của nước này trong chuỗi cung ứng toàn cầu, để chứng minh với thế giới rằng họ có thể có những bất đồng với các quốc gia khác, nhưng sẽ không mạo hiểm với sự thịnh vượng toàn cầu”, ông nói.

Giới phân tích cho rằng việc Trung Quốc sử dụng ngày càng nhiều các biện pháp kiểm soát xuất khẩu là một thông điệp gửi đến các quốc gia khác, trong đó có Mỹ, rằng Bắc Kinh sẵn sàng đáp trả các nỗ lực đóng cửa thị trường của họ đối với hàng hóa Trung Quốc hoặc hạn chế quyền tiếp cận của Trung Quốc đối với các đầu vào công nghiệp hoặc công nghệ quan trọng.

Với thặng dư thương mại kỷ lục 1,2 nghìn tỷ USD vào năm ngoái, Trung Quốc đang có sự phụ thuộc lớn vào xuất khẩu ròng để đạt được các mục tiêu tăng trưởng và bù đắp cho tình trạng ảm đạm của nhu cầu trong nước. Sự phụ thuộc này duy trì ngay cả khi Trung Quốc rót mạnh vốn đầu tư công vào các ngành công nghiệp tiên tiến để cạnh tranh với Mỹ về ưu thế công nghệ.

Trong nhiều năm, Trung Quốc đã nỗ lực xây dựng bộ công cụ pháp lý về các biện pháp ứng phó thương mại. Trong đó, nước này ban hành luật kiểm soát xuất khẩu vào năm 2020 điều chỉnh hàng hóa lưỡng dụng, cũng như các luật khác về đầu tư nước ngoài, thương mại, và chống lại các lệnh trừng phạt của nước ngoài nhằm vào hàng hóa nước này.

Trước khi các công cụ này được xây dựng, Trung Quốc đã tung ra các biện pháp không chính thức như cắt nguồn cung đất hiếm cho Nhật Bản vào năm 2010 do tranh chấp lãnh thổ, hay chặn hàng nhập khẩu từ Australia sau khi Canberra kêu gọi điều tra về virus corona cách đây 5 năm.

Công cụ mới nhất - mang tên"Quy chế của Hội đồng Nhà nước về an ninh công nghiệp và chuỗi cung ứng", có hiệu lực từ ngày 31/3 - là một trong những quy định mạnh mẽ nhất cho đến nay. Quy chế này quy chế rằng các hành vi "gây hại cho an ninh của chuỗi công nghiệp và cung ứng” của Trung Quốc là bất hợp pháp, và đặt ra khả năng áp lệnh cấm xuất cảnh đối với những người vi phạm - theo đánh giá của giới phân tích.

Điều 13 của quy chế cho biết nhà chức trách có thể xử lý bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào "tiến hành các hoạt động thu thập thông tin liên quan đến chuỗi công nghiệp và cung ứng ở Trung Quốc". Điều 15 trao cho các cơ quan chức năng Trung Quốc quyền lực rộng rãi để điều tra và áp các biện pháp xử lý đối với bất kỳ tổ chức hoặc cá nhân nước ngoài nào gây "gián đoạn các giao dịch bình thường" với các đối tác Trung Quốc.

“Đối với các tổ chức và cá nhân vi phạm các quy định”, nhà chức trách có thể “cấm hoặc hạn chế” xuất cảnh - Điều 16 cho biết.

Các biện pháp này mang lại cho Trung Quốc khả năng phản ứng với các quy định của Mỹ, chẳng hạn như cuộc điều tra theo Điều 301 do Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) tiến hành gần đây nhằm áp thuế quan mới lên hàng hóa nhập khẩu sau khi thuế đối ứng của ông Trump bị Tòa án Tối cao Mỹ vô hiệu hóa. Đạo luật “to lớn, đẹp đẽ” của ông Trump vào năm ngoái cũng bao gồm các biện pháp hạn chế về chuỗi cung ứng đối với các sản phẩm từ Trung Quốc - theo giới luật sư.

“Chính phủ Trung Quốc muốn có một bộ công cụ khá rộng để phản ứng lại một loạt các động thái của các chính phủ nước ngoài”, ông Dai Menghao - một luật sư về tuân thủ thương mại tại công ty luật King & Wood - nhận xét với Financial Times.