Lần đầu tiên, Việt Nam có chương trình đầu tư nghiên cứu cơ bản theo chu kỳ 5 -10 năm, thay cho mô hình tài trợ ngắn hạn, với mục tiêu đến năm 2035 hình thành 50 nhóm nghiên cứu mạnh, phát triển các hướng công nghệ lõi trong AI, bán dẫn, công nghệ lượng tử, vật liệu tiên tiến…

Bộ Khoa học và Công nghệ vừa ban hành Quyết định số 2555/QĐ-BKHCN ngày 25/5/2026 phê duyệt Chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc trong lĩnh vực khoa học tự nhiên giai đoạn 2026-2035 (PEBR), đánh dấu bước chuyển lớn trong tư duy đầu tư cho khoa học nền tảng của Việt Nam.

Khác với mô hình tài trợ nhiệm vụ nghiên cứu đơn lẻ, ngắn hạn trước đây, chương trình mới định hướng đầu tư theo cụm nhiệm vụ, chuỗi nghiên cứu trung và dài hạn kéo dài từ 5-10 năm. Trọng tâm là xây dựng năng lực nghiên cứu dẫn dắt, phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh và hình thành nền tảng công nghệ lõi cho quốc gia.

Chương trình ưu tiên phát triển các hướng nghiên cứu có tiềm năng tạo đột phá, góp phần hình thành công nghệ lõi và công nghệ chiến lược trong các lĩnh vực như công nghệ lượng tử, trí tuệ nhân tạo, vật liệu tiên tiến, công nghệ sinh học, năng lượng mới, công nghệ bán dẫn và các lĩnh vực trọng điểm khác theo từng thời kỳ.

Theo định hướng của Bộ Khoa học và Công nghệ, nghiên cứu cơ bản không chỉ tạo ra tri thức mới mà còn được xác định là nền tảng để làm chủ công nghệ lõi, công nghệ chiến lược và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong dài hạn.

Đến năm 2030, chương trình đặt mục tiêu hình thành khoảng 30 nhóm nghiên cứu mạnh trong các lĩnh vực khoa học tự nhiên, trong đó ít nhất 3 nhóm đạt trình độ dẫn dắt trong khu vực. Đến năm 2035, con số này tăng lên khoảng 50 nhóm, với ít nhất 10 nhóm đạt trình độ dẫn dắt trong khu vực, có ảnh hưởng học thuật quốc tế rõ nét.

Song song với đó, Việt Nam cũng hướng tới nâng chất lượng công bố khoa học quốc tế. Tỷ lệ công bố trên các tạp chí Q1 thuộc Web of Science và hệ thống Nature Index được kỳ vọng tăng khoảng 1,5 lần vào năm 2030 và gấp đôi vào năm 2035 so với mức trung bình giai đoạn 2021-2025 của từng lĩnh vực khoa học tương ứng.

Một trong những mục tiêu đáng chú ý của chương trình là hình thành hướng nghiên cứu mới và công nghệ lõi. Đến năm 2030, hình thành ít nhất 10 hướng nghiên cứu mới, trong đó tối thiểu 03 hướng có tiềm năng phát triển thành nền tảng công nghệ lõi; đến năm 2035 hình thành thêm ít nhất 10 hướng nghiên cứu mới, trong đó tối thiểu 05 hướng có tiềm năng phát triển thành nền tảng công nghệ lõi.

Không dừng ở nghiên cứu học thuật, chương trình còn đặt mục tiêu gia tăng khả năng chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành công nghệ và sáng chế quốc tế. Theo kế hoạch, phấn đấu đến năm 2030 có ít nhất 10% và đến năm 2035 có ít nhất 20% số nhiệm vụ thuộc các hướng nghiên cứu này có kết quả đủ điều kiện đăng ký sáng chế quốc tế hoặc có khả năng chuyển tiếp sang nhiệm vụ phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược.

Nguồn nhân lực khoa học chất lượng cao cũng được xem là trụ cột của chương trình. Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 hỗ trợ, bồi dưỡng, kết nối trong hệ sinh thái nghiên cứu của Chương trình PEBR ít nhất 500 tiến sĩ, nghiên cứu sinh, sau tiến sĩ và nhà khoa học trẻ, trong đó ít nhất 100 nhà khoa học trẻ có khả năng dẫn dắt nhóm nghiên cứu độc lập mang tầm quốc tế; đến năm 2035 hỗ trợ ít nhất 1.000 nhà khoa học, trong đó ít nhất 200 nhà khoa học trẻ có khả năng dẫn dắt nhóm nghiên cứu độc lập.

Về hợp tác quốc tế, đến năm 2030 triển khai ít nhất 100 nhiệm vụ hợp tác nghiên cứu quốc tế với sự tham gia thực chất của các đối tác nghiên cứu nước ngoài; đến năm 2035 triển khai ít nhất 300 nhiệm vụ hợp tác nghiên cứu quốc tế. Mỗi nhóm nghiên cứu mạnh có ít nhất 01 đối tác quốc tế chiến lược.

Đáng chú ý, chương trình nhấn mạnh cơ chế chấp nhận "rủi ro khoa học" phù hợp với đặc thù nghiên cứu cơ bản, đồng thời chuyển sang phương thức quản lý dựa trên kết quả đầu ra và tác động khoa học thay vì chỉ kiểm soát quy trình hành chính.

Việc đánh giá nhiệm vụ nghiên cứu sẽ kết hợp hội đồng chuyên gia với các chỉ số khoa học chuẩn hóa quốc tế như FWCI, CNCI, tỷ lệ công bố thuộc nhóm 10% bài báo được trích dẫn cao nhất và các chỉ số quốc tế phù hợp khác… cùng sự tham gia của chuyên gia quốc tế và chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài, bảo đảm đánh giá theo chất lượng khoa học, tính mới, mức độ ảnh hưởng và tiềm năng phát triển dài hạn

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, Chương trình PEBR sẽ là cấu phần trọng yếu trong hệ sinh thái nghiên cứu chiến lược quốc gia, được triển khai đồng bộ với các chương trình phát triển công nghệ chiến lược, hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc và mạng lưới chuyên gia Việt Nam toàn cầu.

Toàn bộ chương trình sẽ được triển khai trên nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia nhằm tăng tính minh bạch, theo dõi hiệu quả đầu tư và nâng cao trách nhiệm giải trình.

Quyết định này có hiệu lực kể từ ngày 25/5/2026.