An ninh tài chính người cao tuổi: Nâng tầm vị thế quốc gia từ lòng nhân văn kỹ trị

Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ rất nhanh. Trong khi chúng ta đang nỗ lực thúc đẩy nền kinh tế số và nâng hạng tín nhiệm quốc gia, một "điểm yếu” đã xuất hiện và cần có các giải pháp mang tính căn cơ, dài hạn để giải quyết dứt điểm: đó là sự dễ tổn thương về tài chính của người cao tuổi - thế hệ nắm giữ khối tài sản tích lũy lớn nhất xã hội trước làn sóng tội phạm tài chính xuyên biên giới.

Đã đến lúc không thể hài lòng với những giải pháp phân tán, Việt Nam cần một chiến lược cấp quốc gia, một hành lang pháp lý và sản phẩm tài chính bảo hiểm mang tính đột phá để xây dựng lưới an sinh số vững chắc, nâng tầm vị thế quốc gia trong kỷ nguyên mới.

Mỗi vụ lừa đảo tài chính thành công nhắm vào người cao tuổi từ giả danh cơ quan pháp luật, ngân hàng, điện lực đến chiếm quyền điều khiển điện thoại bằng deepfake không chỉ lấy đi khoản tiền dưỡng già, nguồn tài trợ cho học tập và sinh kế của con cháu mà còn làm phá hoại niềm tin vào hệ thống thanh toán số và đặt gánh nặng an sinh xã hội lên ngân sách của Chính phủ. Ở một góc nhìn tài chính rộng hơn khi niềm tin bị xói mòn, người cao tuổi có xu hướng rút tiền mặt để chuyển sang các tài sản vật chất như vàng, ngoại tệ để “cất trữ tại gia”.

Sự dịch chuyển miễn cưỡng này nếu diễn ra trên diện rộng sẽ trực tiếp gây ra áp lực lên thanh khoản của hệ thống ngân hàng thương mại và tỷ giá, từ đó gián tiếp làm suy yếu các tiêu chí đánh giá về "Sức mạnh thể chế" và "Sự ổn định tiền tệ" của các tổ chức như Moody’s hay S&P trong quá trình đánh giá xếp hạng tín nhiệm quốc gia của Việt Nam.

NHU CẦU VỀ MỘT "ĐẠO LUẬT BẢO VỆ TÀI CHÍNH NGƯỜI CAO TUỔI"

Kinh nghiệm từ các quốc gia đạt hạng đầu tư (Investment Grade) cho thấy, để ứng phó với xu hướng tội phạm mạng nhắm vào đối tượng người cao tuổi (từ 65 tuổi trở lên) với đặc điểm có tiềm lực tài chính nhưng lại gặp hạn chế về công nghệ, một số quốc gia đã sớm luật hóa các quy định để có sự bảo vệ tối đa cho nhóm yếu thế này. Tiêu biểu như Mỹ đã ban hành Đạo luật An toàn người cao tuổi (Senior Safe Act) năm 2018 trong đó tập trung vào việc bảo vệ tài chính cho người cao tuổi thông qua các biện pháp chống gian lận, lừa đảo tài chính và ngăn chặn sự lạm dụng tài chính đối với người cao tuổi, bảo vệ các tổ chức tài chính và nhân viên khỏi trách nhiệm pháp lý (về quyền riêng tư thông tin) khi chủ động báo cáo hành vi nghi ngờ khai thác, gian lận tài chính đối với người cao tuổi. Đạo luật này còn thúc đẩy sự hợp tác giữa các tổ chức tài chính, cơ quan thực thi pháp luật để phát hiện, báo cáo kịp thời các giao dịch đáng ngờ và hỗ trợ nạn nhân.

Một số quốc gia phát triển khác bảo vệ người cao tuổi bằng cách làm chậm quy trình tài chính như: tại Nhật Bản, các giao dịch chuyển tiền lớn từ tài khoản người cao tuổi sẽ được ngân hàng “làm chậm lại” trong 24 - 48 giờ, giúp nạn nhân có đủ thời gian để bình tĩnh lại và người thân có thể can thiệp kịp thời; tại Anh, các ngân hàng được quyền từ chối thực hiện giao dịch nếu có nghi ngờ hợp lý rằng khách hàng đang bị lừa đảo mà không phải chịu trách nhiệm pháp lý nếu giao dịch đó sau này được chứng minh là hợp lệ.

Các kinh nghiệm quốc tế cùng với thực trạng người cao tuổi đang trở thành đối tượng chính của nạn lừa đảo tài chính và xu hướng xã hội già hóa nhanh (dự báo đến năm 2034 Việt Nam có 14% dân số là người cao tuổi) đã đặt ra yêu cầu cấp thiết cho Việt Nam xây dựng một hành lang pháp lý bảo vệ nhóm yếu thế này thông qua ban hành một Luật riêng biệt hoặc bổ sung, sửa đổi Luật các Tổ chức tín dụng và các quy định pháp luật liên quan với bốn nội dung chính.

Thứ nhất, bổ sung quyền "Tạm dừng khẩn cấp" tại Điều 10 Luật các TCTD số 32/2024/QH1: Tổ chức tín dụng có quyền tạm dừng thực hiện giao dịch của khách hàng khi phát hiện dấu hiệu nghi ngờ lừa đảo hoặc khách hàng bị thao túng tâm lý, đặc biệt đối với nhóm khách hàng yếu thế, nhằm bảo vệ tài sản của khách hàng theo quy định của Ngân hàng Nhà nước. Bổ sung Điều 13 cho phép TCTD chia sẻ thông tin giao dịch đáng ngờ với "Người giám hộ tài chính" đã được khách hàng đăng ký trước hoặc với cơ quan an ninh trong trường hợp khẩn cấp để ngăn chặn lừa đảo, mà không bị coi là vi phạm nghĩa vụ bảo mật thông tin tại Điều 13.

Thứ hai, cơ chế “Người giám hộ tài chính”: thiết lập cơ chế người giám hộ, cho phép người thân nhận thông báo song song khi có các giao dịch vượt ngưỡng hoặc chuyển cho số tài khoản lạ từ tài khoản ngân hàng của người cao tuổi. Các giao dịch lớn chỉ được thực hiện nếu có sự đồng xác nhận của “người giám hộ”.

Thứ ba, quy định rõ trách nhiệm của các nền tảng xuyên biên giới: nếu lừa đảo trực tuyến diễn ra qua hạ tầng các nền tảng này mà không có biện pháp lọc ngăn chặn phù hợp, các đơn vị này phải đóng góp vào quỹ đền bù thiệt hại cho nạn nhân.

Thứ tư, xây dựng Cơ chế tịch thu và bồi thường trực tiếp: khi dòng tiền bất chính bị chặn lại trong tài khoản của tội phạm hoặc các ví điện tử trung gian, nếu xác định rõ được nguồn gốc từ nạn nhân nào, cơ quan chức năng được quyền phối hợp với ngân hàng hoàn trả trực tiếp cho nạn nhân ngay sau khi có kết luận điều tra sơ bộ, thay vì đợi đến khi kết thúc toàn bộ vụ án (có thể kéo dài hàng năm). Một phần số tiền thu được trích lập Quỹ hỗ trợ nạn nhân lừa đảo tài chính để hỗ trợ các nạn nhân lừa đảo nhưng không thu hồi được tiền từ thủ phạm hay để hỗ trợ điều trị sang chấn tâm lý sau khi bị lừa đảo tài chính.

BẢO HIỂM LỪA ĐẢO TÀI CHÍNH CHO NGƯỜI CAO TUỔI

Trên thực tế, các sản phẩm bảo hiểm rủi ro an ninh không gian mạng (Cyber Insurance) đã xuất hiện ở một số quốc gia, trong đó việc thiết kế riêng cho người cao tuổi đang là xu hướng mới.

Tại Mỹ, các công ty bảo hiểm như AIG hay State Farm cung cấp các gói bảo hiểm trộm cắp danh tính và lừa đảo tài chính.

Tại Singapore, các ngân hàng như OCBC đã triển khai "Dịch vụ khẩn cấp" kết hợp với các gói bảo hiểm bồi thường một phần thiệt hại nếu khách hàng bị lừa đảo qua ứng dụng số với điều kiện họ đã tuân thủ các bước bảo mật cơ bản.

Tại Anh, các tập đoàn như Aviva hay Lloyd’s đã có những sản phẩm bồi thường cho nạn nhân của "Social Engineering" (lừa đảo thao túng tâm lý) bao gồm cả việc giả danh cơ quan chức năng.

Tại Việt Nam, các sản phẩm bảo hiểm an ninh mạng (Cyber Insurance) đã ra đời trong vài năm gần đây và được một số công ty bảo hiểm như MIC, VBI, BIC cung cấp nhưng phạm vi còn hẹp.

Do đó, một sản phẩm bảo hiểm rủi ro lừa đảo tài chính cho người cao tuổi nên được xây dựng ở quy mô quốc gia để đón đầu giai đoạn già hóa dân số, được xem là một sản phẩm an sinh bắt buộc hoặc được khuyến khích tương tự như bảo hiểm y tế với phí bảo hiểm thấp, độ bao phủ rộng, được lồng ghép trực tiếp vào phí duy trì tài khoản/thẻ ngân hàng dành cho những người từ 60 tuổi trở lên.

Để các doanh nghiệp bảo hiểm có thể an tâm triển khai sản phẩm này mà không sợ “trục lợi bảo hiểm”, doanh nghiệp bảo hiểm chỉ bồi thường từ 70 - 80% thiệt hại, người mua bảo hiểm vẫn phải chịu phần thiệt hại còn lại để duy trì ý thức cảnh giác. Ngoài ra, khoản bồi thường được chi trả sau khi có xác nhận từ cơ quan an ninh mạng về một vụ lừa đảo sử dụng công nghệ cao khi người mua bảo hiểm đã có những hành động phù hợp nhất định để ngăn ngừa rủi ro xảy ra.

Như vây, đối diện với nạn lừa đảo trực tuyến nhắm vào người cao tuổi và giải quyết vấn nạn này bằng một hệ thống pháp luật, bảo hiểm mạnh mẽ, hiện đại sẽ thể năng lực quản trị an ninh - xã hội vượt trội, đưa Việt Nam lên vị thế quốc gia đi đầu trong ASEAN về quản trị rủi ro xã hội số và bảo đảm an sinh cho xã hội già hóa.

Việc tiên phong luật hóa bảo vệ tài chính người cao tuổi còn đưa Việt Nam thành một “Sandbox chính sách” mẫu cho các quốc gia đang già hóa và số hóa nhanh khác, tạo lợi thế cạnh tranh trong việc thu hút các dòng vốn đầu tư bền vững và khẳng định cam kết “không ai bị bỏ lại phía sau” trong kỷ nguyên số. Do đó, bảo vệ người cao tuổi trước lừa đảo tài chính không còn là một lựa chọn mà đó là mệnh lệnh của an sinh quốc gia trong kỷ nguyên mới.

(*) Hồng Hà – chuyên gia độc lập