[Bài 5] Giữ gìn hệ sinh thái biển

Nguồn lợi thủy sản ven biển những năm gần đây đứng trước sức ép lớn từ tình trạng khai thác quá mức, sử dụng các phương pháp đánh bắt hủy diệt và vi phạm pháp luật trong lĩnh vực thủy sản. Nếu không kiểm soát chặt chẽ, hệ sinh thái biển sẽ bị tổn thương nặng nề, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế hàng vạn ngư dân. Nhận thức rõ nguy cơ đó, Thanh Hóa đã và đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ, quyết liệt nhằm chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không khai báo và không theo quy định (IUU), hướng đến xây dựng nghề cá minh bạch, bền vững.

GỠ “THẺ VÀNG” IUU TỪ GỐC

Đến nay, toàn tỉnh có 6.211 tàu cá khai thác hải sản, trong đó có 1.135 chiếc dài từ 6m đến dưới 12m; 773 chiếc chiều dài từ 12m đến dưới 15m và 987 chiếc chiều dài từ 15m trở lên. Có 2.895 tàu cá có chiều dài từ 6m trở lên (đạt 100%) đã thực hiện đánh dấu nhận biết tàu cá và nhập thông tin vào Hệ thống cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia Vnfishbase theo quy định; 2.881/2.895 tàu cá đã thống nhất dữ liệu CCCD trên Vnfishbase và VneID, đạt 99,5%; có 2.872/2.895 tàu cá được cấp giấy phép khai thác thủy sản, đạt 99,2%; có 1.700/1.760 tàu cá được cấp giấy chứng nhận an toàn kỹ thuật, đạt 96,6%; có 987/987 tàu cá đã lắp đặt thiết bị giám sát hành trình, đạt 100%.

Công tác giám sát hoạt động tàu cá thông qua Hệ thống VMS được thực hiện thường xuyên; từ đầu năm 2026 đến nay, tỉnh Thanh Hoá đã phát hiện 18 lượt tàu cá mất kết nối VMS trên 6 ngày, xử phạt 1 tàu với số tiền 35 triệu đồng; không có tàu cá của tỉnh vi phạm vùng biển nước ngoài bị bắt giữ, xử lý về hành vi khai thác IUU.

Anh Dương Văn Công, chủ tàu cá TH-90808 ở Nam Sầm Sơn, cho biết: “Chúng tôi luôn bật thiết bị giám sát để ghi nhận hành trình, đồng thời khai báo với Ban Quản lý cảng trước khi cập bến. Làm đúng quy định không chỉ giúp cơ quan quản lý thuận lợi mà còn tạo điều kiện để tiêu thụ hải sản minh bạch hơn, ngư dân yên tâm bám biển”.

Một trong những bước tiến quan trọng là việc nâng cao ý thức chấp hành của ngư dân. Trước đây, tình trạng khai thác sai vùng, sử dụng xung điện, ngư cụ cấm còn phổ biến, thì nay đã được hạn chế rõ rệt nhờ sự đồng hành, hướng dẫn cụ thể từ cơ quan chuyên môn.

Theo ông Nguyễn Đức Cường, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Thanh Hoá, hiện Sở đang phối hợp với các địa phương rà soát toàn bộ dữ liệu tàu cá, kiểm tra việc đăng ký, đăng kiểm, cấp phép và theo dõi sát hoạt động thực tế. “Những trường hợp tàu bán, chuyển nhượng hoặc hoạt động ngoài tỉnh đều được quản lý chặt chẽ, tránh để xảy ra tình trạng ‘tàu ma’ trong hệ thống. Đồng thời, việc phổ biến Luật Thủy sản và các quy định liên quan đến chống khai thác IUU tới từng ngư dân, chủ tàu, thuyền trưởng được coi là điều kiện tiên quyết để xác minh nguồn gốc hải sản và đáp ứng yêu cầu minh bạch quốc tế” ông Cường nhấn mạnh.

Không chỉ chú trọng đến khâu quản lý khai thác, Thanh Hóa còn triển khai nhiều hoạt động tái tạo nguồn lợi thủy sản. Toàn tỉnh Thanh Hoá đã thành lập 15 tổ đồng quản lý nghề cá ven bờ với hơn 2.800 thành viên. Các tổ này không chỉ xây dựng quy ước khai thác phù hợp mà còn trực tiếp giám sát và bảo vệ ngư trường. 

Theo ông Lê Xuân Đồng, Chi cục trưởng Chi cục Biển đảo và Thủy sản tỉnh Thanh Hóa: “Chúng tôi thường xuyên phối hợp với lực lượng chức năng tuần tra, xử lý nghiêm tình trạng sử dụng ngư cụ cấm, nghề cấm hay khai thác loài quý hiếm. Mục tiêu là tiến tới chấm dứt hoàn toàn những hành vi vi phạm, trả lại sự cân bằng cho hệ sinh thái biển”.

GIỮ GÌN MÔI TRƯỜNG BIỂN GẮN VỚI DU LỊCH

Sầm Sơn và Hải Tiến hiện là hai điểm đến du lịch biển lớn nhất Thanh Hóa, mỗi năm thu hút hàng triệu lượt khách. Thế nhưng, tốc độ phát triển nhanh cũng khiến các khu du lịch này chịu sức ép nặng nề về môi trường, đặc biệt là vấn đề rác thải. Bãi rác Trung Sơn (Sầm Sơn) rộng 2,7 ha, đã hoạt động hơn 20 năm, nay rơi vào tình trạng quá tải và từng nằm trong danh mục cơ sở gây ô nhiễm nghiêm trọng.

Tại bãi biển Sầm Sơn, từ khu vực đền Độc Cước đến cổng FLC có bốn cống xả thải ra biển, mỗi cống cách nhau khoảng 1 km. Những mùa du lịch trước vẫn xuất hiện dòng nước đen kịt, bốc mùi hôi từ hệ thống cống ngầm trên đường Hồ Xuân Hương chảy thẳng ra biển. Tình trạng này nặng hơn vào mùa mưa, khi nước thải cuốn theo nhiều loại rác. 

Chiều 21/4, tại họp báo công bố thông tin về các hoạt động du lịch biển Sầm Sơn năm 2026, ông Trịnh Tiến Dũng, Chủ tịch UBND phường Sầm Sơn, cho biết chính quyền phường đã và đang "làm mới" hình ảnh du lịch Sầm Sơn, bằng việc xử lý dứt điểm các tồn tại, hạn chế diễn ra nhiều năm qua gây ảnh hưởng xấu tới hình ảnh du lịch. Theo ông Dũng, những năm trước, tình trạng nước thải sinh hoạt thường chảy tràn ra bãi biển gây ô nhiễm, hôi thối, ảnh hưởng đến du khách tắm biển. Nguyên nhân, hệ thống máy bơm không hoạt động dẫn tới nước thải không được bơm về nhà máy xử lý mà chảy tràn ra biển. Vừa qua, địa phương này đã vận hành lại hệ thống máy bơm, đảm bảo sẽ không còn tình trạng nước thải chảy ra bãi biển. 

Về rác thải, Hội đồng nhân dân tỉnh Thanh Hóa đã có Nghị quyết đầu tư dự án với tổng mức đầu tư 280 tỷ đồng, diện tích 6,9 ha ở phường Nam Sầm Sơn với mục tiêu xử lý 300 tấn rác/ngày. Công trình này được kỳ vọng sẽ giải quyết tình trạng ô nhiễm lâu năm, cải thiện môi trường sống cho người dân và tạo dựng hình ảnh Sầm Sơn xanh – sạch – đẹp.

Song song với các dự án hạ tầng, công tác vệ sinh môi trường được chính quyền và nhân dân quan tâm thực hiện. Phường Sầm Sơn duy trì phong trào tổng vệ sinh hằng tuần, đồng thời tổ chức nhiều hoạt động hưởng ứng như “Ngày Môi trường thế giới”, “Ngày Chủ nhật xanh”, “Ngày thứ bảy tình nguyện”. Công ty cổ phần Môi trường đô thị và Dịch vụ du lịch Sầm Sơn cũng thường xuyên huy động lực lượng làm sạch bãi biển, tăng ca trong mùa cao điểm du lịch, bảo đảm môi trường luôn sạch sẽ, an toàn.

Tại biển Hải Tiến, xã giao cho Hội Liên hiệp Phụ nữ thành lập tổ vệ sinh môi trường, bố trí hơn 600 thùng rác cho 1.000 hộ dân. Công tác quét dọn, thu gom rác được duy trì thường xuyên, kết hợp với tuyên truyền để nâng cao ý thức cộng đồng. Tuy vậy, khu du lịch này vẫn phải đối diện tình trạng bèo và rác thải từ sông Lạch Trường dạt vào bờ, đặt ra yêu cầu cần có giải pháp đồng bộ, gắn việc quản lý lưu vực sông với bảo vệ môi trường biển.

PHỤC HỒI RỪNG NGẬP MẶN – TẤM LÁ CHẮN TRƯỚC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

Biến đổi khí hậu, bão mạnh và xói lở bờ biển là mối đe dọa ngày càng lớn đối với Thanh Hóa. Trong bối cảnh đó, rừng ngập mặn được coi là "lá chắn xanh", vừa bảo vệ bờ biển, vừa tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Huyện Hậu Lộc (cũ) hiện có khoảng 600 ha rừng ngập mặn, nơi nhiều câu lạc bộ "Vì màu xanh rừng ngập mặn" được thành lập. Nhờ sự tham gia tích cực của cộng đồng, diện tích rừng ngày càng tăng, góp phần chống xói lở, giảm thiểu thiệt hại thiên tai. Dưới tán rừng, người dân còn nuôi ong lấy mật, phát triển sinh kế mới hiệu quả.

Tại huyện Nga Sơn (cũ), gần 350 ha rừng ngập mặn trải dài qua nhiều xã. Chính quyền địa phương đã triển khai nhiều chương trình trồng sú, vẹt, bần chua, tạo nên hệ sinh thái phong phú với tôm, cua, cáy, ốc. Người dân khai thác hợp lý, kết hợp với nuôi trồng dưới tán rừng, nâng cao thu nhập. Ông Trần Hào Lưu, xã Tân Tiến, chia sẻ rằng từ khi có rừng ngập mặn, nguồn cá tôm dồi dào trở lại, nhờ vậy gia đình ông có thu nhập ổn định khoảng 7 – 9 triệu đồng mỗi tháng, không chỉ thoát nghèo mà còn có điều kiện lo cho con cái ăn học đầy đủ.

Theo thống kê, Thanh Hóa hiện có trên 1.500 ha rừng ngập mặn, chủ yếu tại các huyện Nga Sơn, Hậu Lộc và Hoằng Hóa (cũ). Nhiều dự án trồng rừng từ Quỹ thiên tai miền Trung, Hội Chữ thập đỏ tỉnh và các tổ chức quốc tế đã bổ sung hơn 700 ha rừng mới.

Cùng với đó, các mô hình sinh kế dưới tán rừng như nuôi ong mật, khai thác hải sản bền vững ngày càng phát triển. Như ở xã Nga Sơn, giữa những rặng sú vẹt ngập mặn ven cửa sông, có một người đàn ông đã chọn cho mình con đường ít ai ngờ tới: nuôi ong lấy mật. Từ một anh thợ xây quanh năm nặng nhọc, loay hoay mưu sinh mà cái ăn cái mặc vẫn thiếu thốn, anh Trần Văn Sửu (SN 1985), nay đã trở thành “người bạn” của hàng trăm đàn ong.

Gần mười năm bền bỉ với nghề, anh đem về cho gia đình thu nhập trên 200 triệu đồng mỗi năm, nuôi lớn 5 đứa con ăn học. Câu chuyện của anh cũng là câu chuyện về sự dấn thân, kiên nhẫn và niềm tin sức sống nơi vùng đất rừng sú vẹt mặn mòi để thoát khỏi cái nghèo khó. “Nghề nuôi ong của Sửu đặc biệt ở chỗ gắn với cánh rừng sú vẹt ngập mặn ven cửa sông quê anh. Rừng sú vẹt không chỉ chắn sóng, giữ đất, mà mỗi khi mùa hoa nở, cả vùng sáng bừng bởi hương thơm dìu dịu, trắng xóa như mây phủ. Đây chính là vựa mật của đàn ong” anh Sửu chia sẻ.

Ông Nguyễn Đình Thái, Trưởng phòng Sử dụng và phát triển rừng, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Thanh Hoá, nhấn mạnh: "Rừng ngập mặn không chỉ là lá phổi xanh của vùng ven biển, mà còn là hàng rào tự nhiên chống biến đổi khí hậu. Thời gian tới, chúng tôi sẽ đẩy mạnh tuyên truyền, khuyến khích người dân bảo vệ, đồng thời ứng dụng khoa học công nghệ để nâng cao hiệu quả trồng và chăm sóc rừng."

Từ quản lý nghề cá, bảo vệ môi trường du lịch, đến khôi phục rừng ngập mặn, Thanh Hóa đang xây dựng nền tảng vững chắc cho kinh tế biển xanh. Đây là hướng đi tất yếu để vừa bảo đảm sinh kế, vừa ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu, giữ gìn hệ sinh thái biển cho thế hệ mai sau.