Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ là để thúc đẩy tiêu dùng văn hóa

Những thống kê gần đây tại Việt Nam về chỉ số tiêu dùng văn hóa, như số lượng sách đọc mỗi năm, số lượng phim xem hàng năm của mỗi người dân, đều ghi nhận sự tăng trưởng. Doanh thu phim Việt ở rạp tăng mạnh theo năm. Tỷ lệ người Việt tham dự concert trong 12 tháng qua ở mức cao trong khu vực. Thị trường nội địa trẻ và sức mua của khán giả tăng mạnh trong lĩnh vực merchandise, fan meeting...

Theo PGS.TS. Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, dự báo chỉ số này sẽ tăng trong năm 2026, nhưng không tăng đều mà tăng theo 3 đường dốc khác nhau. Đường dốc thứ nhất: âm nhạc - biểu diễn trực tiếp - kinh tế sự kiện. Đây có thể là mảng tăng nhanh nhất trong ngắn hạn, vì hội tụ đúng "khẩu vị" của thời đại trải nghiệm.

Đường dốc thứ hai: điện ảnh và hệ sinh thái xem nội dung nghe - nhìn. Đường dốc thứ ba: xuất bản, nhưng sẽ tăng chủ yếu ở "nhánh số" (ebook, audiobook, nền tảng). Dữ liệu từ các nền tảng và truyền thông cho thấy giới trẻ đang kéo văn hóa đọc sang không gian số, với thời lượng và tần suất tăng lên theo cách mới.

Tuy nhiên, nạn xem lậu, sao chép và khai thác nội dung trái phép cũng đang gây thất thu cho thị trường phim, nhạc, sách, game và truyền hình. Các hành vi này thường bị xem nhẹ vì người dùng không trực tiếp nhìn thấy thiệt hại. Nhưng mỗi lượt xem lậu, nghe lậu, đọc lậu đều làm suy yếu thị trường hợp pháp. Vấn đề lớn hơn là thói quen tiêu dùng nội dung không trả tiền.

Ngày 5/5/2026, Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng ký Công điện 38/CĐ-TTg về đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Công điện yêu cầu lực lượng chức năng ra quân trên toàn quốc từ ngày 7 đến 30/5/2026, xử lý nghiêm theo tinh thần "không có vùng cấm, không có ngoại lệ". Trọng tâm là vi phạm bản quyền số.

Thực tế, người dùng Việt Nam có thời gian dài tiếp cận nội dung miễn phí trên internet. Thói quen này xuất hiện khi dịch vụ hợp pháp còn ít, thanh toán số chưa thuận tiện và kho nội dung trả tiền chưa đủ hấp dẫn. Nay thị trường đã có thêm nhiều lựa chọn chính thức, việc tiếp tục dùng lậu không còn chỉ xuất phát từ thiếu lựa chọn.

Tại Hội nghị Cấp cao kết nối ngành Triển lãm, Sự kiện và Quảng cáo Việt Nam 2026, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao & Du lịch Lâm Thị Phương Thanh đánh giá nếu phim vừa ra rạp đã bị quay lén, nhà sản xuất giảm khả năng tái đầu tư. Nếu ca khúc bị khai thác ngoài hệ thống, nhạc sĩ và ca sĩ mất nguồn thu. Nếu sách mới bị chia sẻ miễn phí, nhà xuất bản khó duy trì chất lượng biên tập và mua bản quyền…

Thiệt hại cuối cùng không chỉ thuộc về người sáng tạo. Công chúng cũng mất dần cơ hội tiếp cận sản phẩm chất lượng, được đầu tư nghiêm túc và có khả năng đi xa. Bản quyền số vì thế là yêu cầu trực tiếp của công nghiệp văn hóa. Bảo vệ bản quyền số là bảo vệ nguồn lực sản xuất văn hóa, bảo vệ doanh nghiệp nội dung và bảo vệ quyền lợi lâu dài của công chúng.

Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, Cục phó Cục Bản quyền tác giả, Việt Nam hiện đã xây dựng được nền tảng pháp lý tương đối toàn diện về bản quyền và quyền liên quan. Hiện Việt Nam đã tham gia 8/9 điều ước quốc tế đa phương về quyền tác giả và quyền liên quan, đồng thời là thành viên của 17 hiệp định thương mại tự do (FTA) có cam kết liên quan đến bản quyền.

Theo bà Oanh, việc tham gia các điều ước quốc tế không chỉ giúp bảo vệ tác phẩm của Việt Nam ở nước ngoài mà còn đặt ra nghĩa vụ bảo vệ quyền của các chủ thể quyền quốc tế tại Việt Nam. "Việt Nam muốn hội nhập, muốn đưa tác phẩm ra thế giới phải tham gia sân chơi chung", bà nhấn mạnh. “Một tín hiệu đáng mừng là thời gian gần đây, nhiều bạn Gen Z sẵn sàng bớt tiền ăn sáng, cà phê để mua tài khoản Netflix hoặc nghe nhạc có bản quyền".

Dù vậy, tình trạng hồn nhiên xem phim lậu, tải nhạc lậu vẫn còn phổ biến. Theo bà Oanh, cần xây dựng một chiếc kiềng ba chân để hình thành văn hóa tôn trọng bản quyền. Trong đó, giáo dục về bản quyền cần được đưa vào trường học; truyền thông phải hướng đến xây dựng ý thức tôn trọng giá trị sáng tạo thay vì chỉ nhấn mạnh mức xử phạt; đồng thời các chủ thể quyền cần cung cấp dịch vụ nội dung hợp pháp với chi phí phù hợp để người trẻ dễ tiếp cận.

Tại Đại hội Đại biểu Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam (VCCA) nhiệm kỳ II (2026-2031) diễn ra ngày 10/5, của ông Bùi Nguyên Hùng, Chủ tịch Hiệp hội, cho biết VCCA trong bối cảnh Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện 38/CĐ-TTg về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, Hiệp hội sẽ có những sáng kiến nhằm thúc đẩy sáng tạo và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của tác giả, nghệ sỹ và các bên liên quan.

Theo đó, Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam nhiệm kỳ II đề xuất 3 nhóm giải pháp bổ sung cho Công điện 38.

Trước tiên là thúc đẩy tiêu dùng văn hóa hợp pháp. Cụ thể là nghiên cứu cơ chế khuyến khích người dân, đặc biệt là giới trẻ, tiếp cận sản phẩm văn hóa có bản quyền. Đó có thể là tín dụng văn hóa qua nền tảng định danh số, các chương trình khuyến khích mua sách, vé biểu diễn, gói nhạc, gói phim hợp pháp, hoặc chính sách ưu đãi phù hợp cho chi tiêu văn hóa. Mục tiêu là hình thành một chuẩn mực xã hội mới: sử dụng nội dung hợp pháp là hành vi văn minh, có trách nhiệm với người sáng tạo.

Tiếp đó là biến quyền tác giả thành tài sản có thể đầu tư. Cần chuẩn hóa thông tin về chủ sở hữu, tác phẩm, quyền khai thác, thời hạn, phạm vi lãnh thổ, lịch sử cấp phép và doanh thu. Khi dữ liệu đủ rõ, kho phim, thư viện hình ảnh hay tài sản sáng tạo khác mới có thể được định giá, góp vốn, chuyển nhượng, thế chấp hoặc đưa vào các cấu trúc đầu tư chuyên nghiệp.

Ba là thiết lập môi trường công bằng giữa doanh nghiệp trong nước và nền tảng xuyên biên giới. Nội dung Việt Nam tạo ra giá trị rất lớn trên các nền tảng số, nhưng giá trị đó phải được ghi nhận đúng, phân bổ đúng và dẫn về đúng chủ sở hữu quyền. Nếu doanh nghiệp trong nước phải tuân thủ nghiêm túc, thì các nền tảng nước ngoài cũng cần đáp ứng chuẩn mực tương xứng khi khai thác thị trường Việt Nam.