Chiến lược tự chủ chuỗi cung ứng của Trung Quốc đối mặt thử thách từ xung đột Trung Đông

Ngay sau khi cuộc xung đột bùng phát, nhiều nhà phân tích đánh giá Trung Quốc có sự chuẩn bị tốt hơn so với nhiều nền kinh tế lớn khác, nhờ dự trữ dầu dồi dào và một tỷ trọng ngày càng lớn của năng lượng tái tạo trong cơ cấu năng lượng.

Tuy nhiên, sau 6 tuần chiến sự Iran làm rung chuyển thị trường năng lượng toàn cầu, nhiều mặt hàng đầu vào quan trọng của ngành sản xuất Trung Quốc đã bắt đầu chịu tác động rõ rệt từ đà tăng giá và tình trạng gián đoạn nguồn cung.

Trong tháng 3, giá xuất xưởng của nước này tăng so với cùng kỳ năm 2025, đánh dấu tháng tăng đầu tiên kể từ năm 2022.

GIÁN ĐOẠN NGHIÊM TRỌNG HƠN THỜI COVID-19

Bắc Kinh đã kỳ vọng thỏa thuận ngừng bắn 2 tuần với Iran mà Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố hôm 7/4 có thể duy trì. Tuy nhiên, triển vọng này đã trở nên kém chắc chắn hơn sau khi các cuộc đàm phán giữa Mỹ - Iran tại Islamabad cuối tuần qua khép lại mà không đạt thỏa thuận. Ngày 12/4, ông Trump tuyên bố Mỹ sẽ triển khai phong tỏa hàng hải tại khu vực eo biển Hormuz, chủ yếu nhằm chặn tàu ra vào các cảng Iran.

Ông Cameron Johnson, đối tác cấp cao tại công ty tư vấn chuỗi cung ứng Tidalwave Solutions ở Thượng Hải, cảnh báo mức độ gián đoạn lần này có thể còn nghiêm trọng hơn cả giai đoạn đại dịch Covid-19. Ông cho biết giá một số loại polyethylene - loại nhựa phổ biến dùng để sản xuất túi nilon, chai lọ và bao bì - tại Trung Quốc đã tăng gấp đôi, gây xáo trộn thị trường nguyên liệu đầu vào cho nhiều ngành.

Cùng với đó, giá một số loại sợi carbon - vốn phụ thuộc vào nguyên liệu đầu vào từ Trung Đông và được sử dụng rộng rãi trong ngành ôtô cũng như hàng tiêu dùng - đã tăng 20%.

“Giá tăng ở hầu hết nguyên liệu đầu vào, đặc biệt là các mặt hàng phải nhập khẩu hoặc vốn đã trong tình trạng nguồn cung eo hẹp”, ông Johnson nhận xét với tòa báo Financial Times.

Theo ông Johnson, vấn đề hiện nay không chỉ nằm ở tình trạng khan hiếm và nguồn cung bị siết chặt, mà còn ở chỗ doanh nghiệp gần như không thể biết khi nào thị trường mới ổn định trở lại.

Trước khi chiến sự Iran nổ ra, Trung Quốc phụ thuộc vào Trung Đông với khoảng 1/3 lượng dầu nhập khẩu và 25% lượng khí đốt nhập khẩu. Khu vực này cũng là nguồn cung quan trọng của methanol, polyethylene, lưu huỳnh và nhiều mặt hàng hóa dầu, nông nghiệp khác.

Dù Trung Quốc chưa phải sử dụng tới kho dự trữ dầu chiến lược, giá dầu tăng mạnh và tình trạng giao hàng chậm đã bắt đầu ảnh hưởng tới hàng loạt sản phẩm hóa dầu và hóa chất.

Sức ép này không chỉ làm gia tăng lo ngại trong giới sản xuất, mà còn lan tới cả giới hoạch định chính sách, khi khả năng chống chịu của hệ thống an ninh năng lượng mà Trung Quốc đã dày công xây dựng trong nhiều năm qua đang đứng trước phép thử lớn.

SỨC ÉP NGÀY CÀNG LỚN

Trong một bài nghiên cứu chính sách công bố cuối tháng 3, ông Peng Shaozong, cựu quan chức Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia Trung Quốc (NDRC) - cơ quan hoạch định kinh tế vĩ mô hàng đầu của Bắc Kinh - cảnh báo rằng Trung Quốc cần từ bỏ tâm lý lạc quan và chuẩn bị cho các kịch bản xấu nhất, trong bối cảnh môi trường bên ngoài ngày càng phức tạp và bất ổn.

“Chi phí ở các ngành tiêu thụ nhiều năng lượng như logistics, vận tải, hàng không, vận tải biển và thép đã tăng tới 25%. Điều này đang bào mòn lợi nhuận doanh nghiệp và gây sức ép lớn lên các công ty quy mô nhỏ”, ông Peng, hiện là Phó chủ tịch Hiệp hội Cải cách Kinh tế Trung Quốc, nhận định.

Trong khi đó, theo ông Peng, rủi ro cũng đã bắt đầu xuất hiện ở lĩnh vực sản xuất công nghệ cao, khi nguồn cung một số nguyên liệu thiết yếu bị gián đoạn. Trong số này có các loại khí công nghiệp như helium - nguyên liệu quan trọng trong những ngành then chốt như sản xuất con chip và công nghệ y tế.

Theo các nhà phân tích của công ty tư vấn Trivium China tại Bắc Kinh, giá giao ngay trong nước của Trung Quốc đối với một số loại helium chất lượng cao đã tăng vọt 110% kể từ khi chiến sự Iran bùng nổ. Trong khi đó, giá một số loại helium lỏng chất lượng thấp hơn cũng đã tăng 65% từ đầu năm tới nay.

Sức ép nguồn cung không chỉ xuất hiện ở các ngành công nghệ cao mà còn lan tới nhóm nhà sản xuất ở phân khúc phổ thông. Một công ty sản xuất kệ nhựa tại Wenzhou, miền Đông Trung Quốc, cho biết giá nguyên liệu gần đây tăng mạnh, đặc biệt là các loại nhựa nguyên liệu cơ bản, đã buộc doanh nghiệp này phải tăng giá với toàn bộ đơn hàng mới của một số sản phẩm trong tháng 4.

Ông Zhu Yuelai, chủ một doanh nghiệp xuất khẩu đồ cắm trại tại thành phố Yiwu, tỉnh Chiết Giang, cho biết giá các mặt hàng như lều và ghế cắm trại có thể tăng trong thời gian tới, sau khi chi phí vải đã tăng 20%.

Trong lĩnh vực dầu khí, do các doanh nghiệp chủ yếu do Nhà nước điều phối đã hấp thụ một phần đà tăng của giá dầu, nên người tiêu dùng vẫn chưa phải gánh toàn bộ tác động của đợt tăng giá này.

Theo ông Peng, Trung Quốc nên sử dụng kho dự trữ dầu không chỉ để ứng phó thiếu hụt nguồn cung, mà cả để giảm áp lực khi giá dầu tăng mạnh. Ông cũng cho rằng Bắc Kinh cần đẩy nhanh hơn nữa nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung dầu.

Ngay từ những ngày đầu chiến sự Iran, Bắc Kinh đã ra lệnh ngừng xuất khẩu dầu diesel, nhiên liệu bay và một số sản phẩm phân bón nhằm bảo vệ nguồn cung trong nước. Các nhà phân tích và giới ngoại giao cảnh báo rằng nếu xung đột kéo dài, Trung Quốc có thể tiếp tục siết xuất khẩu đối với các mặt hàng như nhựa, phân bón và các đầu vào công nghiệp như axit sulfuric, trong bối cảnh nguồn cung trong nước dần thu hẹp. Điều này có thể gây sức ép lên các quốc gia phụ thuộc vào nguồn hàng từ Trung Quốc.

Gần đây, các nhà lãnh đạo Trung Quốc phát tín hiệu cho thấy chiến sự Iran đang thúc đẩy Bắc Kinh đẩy nhanh chiến lược tự chủ năng lượng đã theo đuổi nhiều năm qua, trong đó có việc giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch bằng cách tăng cường sử dụng điện trong giao thông và sản xuất.

Theo chương trình được Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV) đăng tải đầu tuần trước, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình kêu gọi đẩy nhanh phát triển các dự án năng lượng tái tạo, song song với việc thúc đẩy điện hạt nhân và than đá để tăng cường an ninh năng lượng, dù ông không đề cập trực tiếp tới chiến sự Iran.

“Một hệ thống năng lượng mới xanh hơn, đa dạng hơn và có khả năng chống chịu tốt hơn sẽ tạo nền tảng vững chắc cho an ninh năng lượng và phát triển kinh tế của Trung Quốc”, ông Tập nói.