SpaceX: Từ doanh nghiệp bị đánh giá chỉ có 10% cơ hội thành công đến định giá 2 nghìn tỷ USD

Ít phút trước khi phiên giao dịch ngày thứ Sáu tuần trước (12/6) trên sàn Nasdaq bắt đầu, ông Elon Musk xuất hiện trước đám đông nhân viên SpaceX đang hào hứng tại khu tổ hợp của công ty ở Texas. Công ty tên lửa do ông sáng lập chuẩn bị chào sàn với mức định giá gần 2 nghìn tỷ USD và ngay lập tức trở thành doanh nghiệp có giá trị lớn thứ 6 tại Mỹ.

Trước các nhân viên, ông Musk, khi đó chỉ còn vài tuần nữa bước sang tuổi 55, nhớ lại rằng trong những ngày đầu thành lập SpaceX, ông từng đánh giá cơ hội thành công của công ty là “chưa tới 10%”.

“Khi đó nếu ai đó nói với tôi rằng sẽ có ngày hôm nay, chắc tôi sẽ nghĩ người đó đang nói chuyện hoang đường. Bởi lúc ấy, tôi tin rằng công ty này sẽ thất bại”, ông Musk nói.

ĐỊNH GIÁ ĐẦY TỰ TIN

Ông Musk thành lập SpaceX vào năm 2002 và đến nay đã đưa công ty phát triển lên quy mô 22.000 nhân viên toàn thời gian.

Sau khi SpaceX hoàn tất vụ phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) lớn nhất từ trước đến nay, huy động 75 tỷ USD, ông Musk trở thành người đầu tiên trên thế giới sở hữu khối tài sản 1 nghìn tỷ USD.

Quy mô huy động vốn của SpaceX lớn gấp khoảng 3 lần thương vụ IPO lớn thứ hai tại Mỹ trước đó, là thương vụ của Alibaba vào năm 2014. Hiện tại, Mỹ có 10 công ty đạt giá trị vốn hóa từ 1 nghìn tỷ USD trở lên và ông Musk điều hành 2 trong số này.

Nếu trong những ngày đầu thành lập SpaceX, ông Musk từng nghĩ công ty khó có thể thành công, thì trước thềm IPO, ông lại thể hiện sự tự tin gần như tuyệt đối.

Trong giai đoạn tiếp thị với nhà đầu tư, SpaceX chốt giá IPO ở mức 135 USD/cổ phiếu và đưa ra thông điệp rất rõ ràng: nhà đầu tư có thể chấp nhận hoặc bỏ qua mức giá này. Công ty không đưa ra khoảng giá để thăm dò nhu cầu thị trường, cũng không mặc cả với các nhà đầu tư tiềm năng.

Cách định giá đầy tự tin của SpaceX càng gây chú ý vì quy mô kinh doanh của công ty vẫn còn nhỏ hơn rất nhiều so với các tập đoàn công nghệ vốn hóa lớn. Năm ngoái, SpaceX lỗ 4,9 tỷ USD, nâng tổng mức lỗ kể từ khi thành lập lên hơn 41 tỷ USD. Dù vậy, sau phiên giao dịch đầu tiên ngày thứ Sáu, công ty vẫn được thị trường định giá 2,1 nghìn tỷ USD, tương đương 112 lần doanh thu của năm trước.

“Đây không phải là một thương vụ được định giá theo cung cầu thị trường. Mức giá này phản ánh mong muốn của một người. Và khi người đó là Elon Musk, ông ấy thường có được điều mình muốn”, ông Lloyd Greif, chuyên gia ngân hàng đầu tư tại Greif & Co. ở Los Angeles, nhận xét với kênh CNBC.

Việc cổ phiếu SpaceX đóng cửa phiên đầu tiên với mức tăng 19% và duy trì cao hơn đáng kể so với giá chào bán đã củng cố kỳ vọng vào các thương vụ IPO tiềm năng trong năm nay, đặc biệt là OpenAI và Anthropic. Đây là hai công ty phát triển mô hình AI hiện đều được định giá gần 1 nghìn tỷ USD.

Ông Robert Greifeld, cựu CEO Nasdaq, cho biết ông tin chắc OpenAI và Anthropic sẽ lên sàn trong năm 2026. Trong tháng này, cả hai công ty đều thông báo đã nộp hồ sơ IPO theo hình thức không công khai.

IPO CỦA FACEBOOK CŨNG TRỞ NÊN NHỎ BÉ

Trong phiên giao dịch thứ Sáu tuần trước, hơn 500 triệu cổ phiếu SpaceX được giao dịch. Con số này gần bằng mức giao dịch trong ngày chào sàn của Facebook vào năm 2012, khi khoảng 580 triệu cổ phiếu được mua bán.

Thời điểm đó, IPO của Facebook từng lập kỷ lục khi huy động 16 tỷ USD. Kết thúc phiên giao dịch đầu tiên, Facebook được định giá khoảng 100 tỷ USD. Con số này chỉ bằng 1/20 giá trị vốn hóa hiện nay của SpaceX.

Điểm giống nhau lớn giữa Facebook và SpaceX là cả hai đều do nhà sáng lập nắm quyền kiểm soát. Tuy nhiên, mức độ kiểm soát tại SpaceX cao hơn đáng kể. Khi Facebook IPO, CEO Mark Zuckerberg kiểm soát 56% quyền biểu quyết. Tại SpaceX, tỷ lệ này của ông Musk là trên 82%.

Ông Musk không phải là người duy nhất hưởng lợi lớn từ thương vụ IPO của SpaceX. Thương vụ này đã đẩy giá trị cổ phần của Alphabet tại SpaceX lên hơn 100 tỷ USD. Năm 2015, Alphabet đầu tư khoảng 900 triệu USD vào SpaceX. Valor Equity Partners, công ty do ông Antonio Gracias - bạn lâu năm của ông Musk - điều hành, cũng đang nắm lượng cổ phần trị giá hơn 80 tỷ USD.

Không chỉ các nhà đầu tư tổ chức hưởng lợi, IPO của SpaceX được cho là đã giúp khoảng 4.400 nhân viên và cựu nhân viên công ty trở thành triệu phú USD.

Ông Shaun Maguire, đối tác tại Sequoia - quỹ đầu tư vào SpaceX từ năm 2019 - gọi ông Musk là “doanh nhân hiếm có trong một thế hệ”. Ông ví kế hoạch phát triển tàu phóng Starship của SpaceX với sự ra đời của ngành đường sắt, đồng thời tin rằng công ty có thể đạt doanh thu hàng trăm tỷ USD vào năm 2030.

Ông Maguire cho biết Sequoia có thể phân phối một phần cổ phiếu SpaceX cho các nhà đầu tư của quỹ nếu nhận thấy mức định giá đã tăng quá xa so với nền tảng thực tế. Tuy nhiên, ở góc độ cá nhân, ông nói: “Tôi sẽ nắm giữ cổ phiếu này mãi mãi”.

CANH BẠC LỚN VÀO STARSHIP

Mức định giá rất cao của SpaceX khiến không ít nhà phân tích đặt câu hỏi về cơ sở của con số này. Hiện nay, phần lớn doanh thu của công ty đến từ Starlink, dịch vụ internet vệ tinh và cũng là mảng duy nhất có lãi. Tuy nhiên, với giới đầu tư, một dịch vụ băng thông rộng, dù có triển vọng đến đâu, thường khó có thể được định giá ở mức cao kỷ lục như vậy.

Trong khi đó, mảng phóng tàu vũ trụ của SpaceX vẫn tiêu tốn nhiều tiền mặt. Công ty đang đặt cược lớn vào tên lửa Starship, với kỳ vọng hệ thống này sẽ giúp cải thiện đáng kể hiệu quả kinh tế so với đội tên lửa Falcon hiện nay. Mảng AI, được đưa vào SpaceX thông qua thương vụ mua lại xAI của ông Musk, cũng chưa tạo ra lợi nhuận. Mảng AI này đang chuyển hướng sang cho các công ty như Anthropic và Google thuê năng lực tính toán của mình.

Chỉ vài phút sau khi SpaceX ra mắt trên sàn Nasdaq, công ty nghiên cứu tài chính CFRA đã đưa ra khuyến nghị bán đối với cổ phiếu này, với giá mục tiêu 115 USD/cổ phiếu.

Theo các nhà phân tích của CFRA, SpaceX đang mang trên mình “kỳ vọng định giá rất cao”. Để đáp ứng kỳ vọng đó, công ty phải chứng minh Starship có thể vận hành hiệu quả, tiếp tục mở rộng Starlink, tạo lợi nhuận từ hạ tầng AI và cuối cùng là duy trì dòng tiền tự do ổn định.

“Mối lo chính của chúng tôi là chiến lược dài hạn của SpaceX vẫn phụ thuộc rất lớn vào Starship”, ông Keith Snyder, nhà phân tích của CFRA, viết trong báo cáo gửi khách hàng.

Theo ông Snyder, Starship có thể trở thành “điểm nghẽn” đối với nhiều kế hoạch phát triển của SpaceX.

SpaceX cũng gây tranh cãi khi ước tính quy mô thị trường mà công ty có thể khai thác trong tương lai lên tới 28,5 nghìn tỷ USD, bao gồm các lĩnh vực không gian, kết nối internet và AI. Con số này chưa bao gồm những mục tiêu tham vọng hơn như du lịch vũ trụ, khai thác tiểu hành tinh, sản xuất trên quỹ đạo hay dịch vụ vận chuyển lên sao Hỏa.

Chia sẻ trên một chương trình của CNBC cuối tuần trước, ông Aswath Damodaran, giáo sư tài chính tại Đại học New York, nói rằng khi nhìn thấy con số này trong bản cáo bạch của SpaceX, ông có cảm giác tài liệu đó được viết bởi Grok, chatbot của xAI, chứ không phải bởi một chuyên gia ngân hàng đầu tư.

“Đây là sự ảo tưởng. Tôi sẽ thấy xấu hổ nếu đưa con số đó vào tài liệu”, ông Damodaran chia sẻ.

Tuy nhiên, ông Shaun Maguire, một nhà đầu tư lâu năm ủng hộ ông Musk, vẫn bảo vệ các dự báo của SpaceX.

“Tôi thậm chí cho rằng con số đó còn thấp hơn thực tế”, ông Maguire nói.

Dù ông Musk là gương mặt đại diện của SpaceX, hành trình của công ty đến thời điểm hiện tại cũng gắn liền với vai trò của bà Gwynne Shotwell, Giám đốc vận hành của SpaceX và là một trong những nhân viên đầu tiên của công ty.

Trong cuộc phỏng vấn độc quyền với CNBC trước thềm IPO, bà Shotwell được hỏi về khả năng ông Musk sáp nhập SpaceX với Tesla. Đây là kịch bản đã được đồn đoán trong nhiều năm, nhất là sau khi ông Musk sáp nhập SpaceX với xAI, tương tự thương vụ trước đó giữa xAI và mạng xã hội X.

Bà Shotwell, người hiện nắm giữ lượng cổ phần SpaceX trị giá hơn 2 tỷ USD, không loại trừ khả năng này. Tuy nhiên, bà cho biết việc sáp nhập SpaceX với Tesla không phải ưu tiên trước mắt.

“Không thể phủ nhận rằng Tesla và SpaceX có thể có nhiều điểm bổ trợ cho nhau trong tương lai”, bà Shotwell nói với CNBC.

Tuy nhiên, theo bà, ưu tiên hiện nay của SpaceX là duy trì hoạt động ổn định, giữ dây chuyền sản xuất tên lửa vận hành, tiếp tục các vụ phóng, đưa con người vào không gian và tới Trạm Vũ trụ Quốc tế. Quan trọng nhất, công ty vẫn tập trung cung cấp dịch vụ băng thông rộng cho những khu vực chưa có khả năng tiếp cận internet.