Chính sách hỗ trợ hộ kinh doanh: Từ “siết chặt quản lý” sang “nâng cao tính dễ tuân thủ”

Khu vực hộ kinh doanh hiện là một cấu phần đặc biệt quan trọng của nền kinh tế tư nhân. Ước tính đến hết năm 2025, cả nước có khoảng 6,1 triệu hộ kinh doanh, tạo việc làm cho khoảng 10 triệu lao động và đóng góp hàng chục nghìn tỷ đồng vào ngân sách nhà nước.

Tuy nhiên, Báo cáo kinh tế tư nhân Việt Nam năm 2025 vừa được Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) công bố, cho thấy khu vực kinh tế hộ gia đình đang phải bước đi trong một giai đoạn đầy áp lực.

Báo cáo khảo sát chỉ ra có tới hơn 81% hộ kinh doanh bị sụt giảm doanh thu và hơn 75% bị suy giảm lượng khách hàng trong năm 2025. Phần lớn các cơ sở này vận hành trên quy mô siêu nhỏ, sử dụng lao động gia đình là chính và có biên lợi nhuận rất mỏng.

Khi bước vào giai đoạn thực thi các chính sách mới về thuế và kế toán từ đầu năm 2026, khó khăn về mặt pháp lý đã lập tức vươn lên trở thành rào cản lớn nhất, với 73,3% hộ kinh doanh đánh giá ở mức ảnh hưởng nghiêm trọng.

Hàng loạt nghiệp vụ như thu thập thông tin xuất hóa đơn điện tử, hạch toán chi phí, hay xử lý lỗi kỹ thuật đang là những “đá tảng” ngáng đường các chủ hộ kinh doanh, đặc biệt là những người lớn tuổi, học vấn thấp hoặc ở khu vực nông thôn.

Bên cạnh đó, áp lực chi phí nguyên liệu, mặt bằng và tâm lý e ngại rủi ro bị xử phạt khiến phần lớn các hộ kinh doanh chọn giải pháp an toàn là thu hẹp hoặc chỉ cố gắng duy trì hoạt động cầm chừng, thay vì mở rộng hay chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp.

Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay của khu vực hộ kinh doanh không chỉ nằm ở sức cầu thị trường yếu, mà nằm ở sự thiếu tương thích giữa yêu cầu quản lý ngày càng phức tạp với năng lực thực thi có hạn của các đơn vị quy mô nhỏ. Khó khăn pháp lý được đánh giá là nhóm áp lực lớn nhất, và khi hàng loạt nghiệp vụ thuế - kế toán đều là trở ngại với tỷ lệ rất cao.

Do đó, báo cáo nêu rõ: giải pháp cải cách môi trường kinh doanh cho hộ kinh doanh cần được hiểu trước hết là cải cách tính dễ tuân thủ của hệ thống, chứ không chỉ là siết chặt yêu cầu quản lý.

Báo cáo đã đưa ra 5 định hướng chính sách nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn trên:

Thứ nhất: Cần ưu tiên giảm độ phức tạp của các quy định thuế, kế toán và hóa đơn điện tử theo hướng phù hợp hơn với năng lực thực tế của hộ kinh doanh, đặc biệt là nhóm siêu nhỏ, nhóm học vấn thấp và nhóm lớn tuổi.

Thứ hai: Cần phát triển các công cụ hỗ trợ tuân thủ chi phí thấp và dễ sử dụng, như phần mềm kế toán đơn giản, hướng dẫn kê khai theo ngôn ngữ dễ hiểu và cơ chế hỗ trợ trực tiếp tại địa phương, thay vì giả định rằng đa số hộ kinh doanh có thể tự hấp thụ các quy định mới mà không cần trung gian hỗ trợ.

Thứ ba: Chính sách hỗ trợ không nên dàn đều mà cần xác định rõ các nhóm ưu tiên.

Cụ thể, nhóm hộ phụ thuộc hoàn toàn vào hộ kinh doanh như nguồn sinh kế cần được ưu tiên trong các chính sách giảm sốc và tăng sức chống chịu; nhóm siêu nhỏ và dễ tổn thương cần được hỗ trợ về tuân thủ và quản trị cơ bản; nhóm có quy mô lớn hơn, khách hàng B2B, hoặc nhu cầu ký kết hợp đồng và huy động vốn rõ hơn nên là đối tượng trọng tâm của các chương trình thúc đẩy chuyển đổi lên doanh nghiệp.

"Cách tiếp cận phân tầng như vậy sẽ hiệu quả hơn nhiều so với một cơ chế chính sách bình quân áp dụng cho toàn bộ khu vực hộ kinh doanh", báo cáo nhấn mạnh.

Thứ tư: Đối với chính sách chuyển đổi lên doanh nghiệp, trọng tâm cần chuyển từ “khuyến khích trên văn bản” sang “giảm chi phí chuyển đổi thực tế”. Điều này có thể bao gồm các gói ưu đãi tài chính có điều kiện trong giai đoạn đầu, đơn giản hóa thủ tục hành chính hậu chuyển đổi, hỗ trợ kế toán - thuế trong những năm đầu vận hành, và tạo ra một lộ trình nghĩa vụ tăng dần thay vì áp lực tuân thủ tăng đột ngột ngay sau khi chuyển đổi.

"Nếu không xử lý bài toán chi phí và rủi ro cảm nhận sau chuyển đổi, tỷ lệ sẵn sàng lên doanh nghiệp của hộ kinh doanh sẽ còn tiếp tục ở mức thấp", báo cáo lưu ý.

Thứ năm: Cần định vị lại hộ kinh doanh trong tư duy chính sách. Đây không chỉ là khu vực cần quản lý tốt hơn, mà còn là khu vực cần được hỗ trợ để phát triển bền vững hơn.

Với vai trò là nguồn thu chủ yếu hoặc duy nhất của đa số hộ gia đình trong khảo sát, hộ kinh doanh thực chất là phần “nền tảng” của kinh tế địa phương và là lớp đệm an sinh có ý nghĩa chiến lược. Bảo vệ và nâng cấp sức chống chịu của khu vực này vì vậy không chỉ là một mục tiêu kinh tế, mà còn là một lựa chọn chính sách mang ý nghĩa xã hội sâu rộng trong tiến trình củng cố nền kinh tế tư nhân chính quy, minh bạch và bền vững hơn trong những năm tới.