Đảm bảo an ninh năng lượng và phát triển bền vững gắn với điện hạt nhân

Tại Diễn đàn khoa học về xúc tiến đầu tư và chuyển giao công nghệ trong lĩnh vực năng lượng do Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương tổ chức ngày 15/1, TS. Trịnh Quốc Vinh, Ủy viên Hội đồng khoa học Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương cho rằng ngành năng lượng Việt Nam đang bước vào giai đoạn bản lề mang tính lịch sử, chịu tác động đồng thời của yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng cho nền kinh tế và cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Đây không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật, mà là sự chuyển đổi sâu sắc về tư duy quản trị, cấu trúc thị trường và công nghệ.

TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ GẮN VỚI CAM KẾT MÔI TRƯỜNG DÀI HẠN

Theo ông Vinh, giai đoạn 2024-2025 đánh dấu sự chuyển dịch rõ nét từ tư duy lập quy hoạch sang quản trị thực thi quy hoạch. Quy hoạch điện VIII và Kế hoạch thực hiện đi kèm đã tạo ra hành lang pháp lý có mức độ tham vọng và phức tạp chưa từng có, đặt ra yêu cầu tối ưu chi phí hệ thống trong bối cảnh giá nhiên liệu toàn cầu biến động mạnh và áp lực tài chính lớn đối với các doanh nghiệp trụ cột của ngành điện.

Về dài hạn, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh xác định điện khí LNG, điện gió, thủy điện tích năng và điện mặt trời mái nhà là những trụ cột mới, đồng thời đặt lộ trình loại bỏ hoàn toàn điện than vào năm 2050.

Bên cạnh đó, Việt Nam đang từng bước hiện thực hóa các lĩnh vực mới như hydro xanh, amoniac xanh và tái khởi động chương trình điện hạt nhân sau năm 2035 nhằm bảo đảm nguồn điện nền sạch và ổn định.

Ông Vinh nhấn mạnh, "ngành năng lượng Việt Nam đang đứng trước vận hội lớn để chuyển mình theo hướng hiện đại, xanh và bền vững".

Để hiện thực hóa mục tiêu này cần sự quyết liệt hơn nữa trong hoàn thiện thể chế, tháo gỡ các dự án trọng điểm, củng cố tài chính doanh nghiệp ngành điện và đầu tư mạnh cho khoa học – công nghệ. "Chỉ khi đó, an ninh năng lượng mới có thể song hành bền vững với tăng trưởng kinh tế và các cam kết môi trường dài hạn", ông Vinh chỉ rõ.

XÚC TIẾN ĐIỆN HẠT NHÂN LÀ HƯỚNG ĐI QUAN TRỌNG ĐỂ VIỆT NAM ĐẢM BẢO AN NINH NĂNG LƯỢNG

Phát biểu tại diễn đàn, ông Lã Hồng Kỳ, đại diện Văn phòng Ban chỉ đạo Nhà nước các dự án ngành năng lượng, cho biết xu hướng phát triển điện hạt nhân trên thế giới đang chuyển biến tích cực, nổi bật là sự phát triển của các lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) với công suất dưới 300 MW.

Theo ông Kỳ, so với các nhà máy điện hạt nhân công suất lớn có thời gian xây dựng kéo dài, SMR có ưu thế về tiến độ triển khai, giảm vốn đầu tư ban đầu nhờ sản xuất hàng loạt tại nhà máy và vận chuyển đến địa điểm lắp đặt. Dự kiến, các SMR đầu tiên sẽ được đưa vào vận hành thương mại vào cuối thập kỷ này.

Hiện nay, thế giới chủ yếu xuất khẩu công nghệ điện hạt nhân thế hệ III+ với thời gian vận hành từ 60 đến 80 năm, đáp ứng đầy đủ các yêu cầu an toàn sau sự cố Fukushima. Các công nghệ tiêu biểu gồm VVER-1200 (Nga), AP1000 (Mỹ), APR-1400 (Hàn Quốc) và EPR (Pháp).

Cùng với đó, nhiều tập đoàn công nghệ lớn như Google, Microsoft, Amazon đã tham gia sâu vào lĩnh vực điện hạt nhân nhằm đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng của các trung tâm dữ liệu phục vụ phát triển trí tuệ nhân tạo (AI). Xu hướng kéo dài tuổi thọ và tái khởi động các lò phản ứng cũ cũng góp phần thúc đẩy ngành điện hạt nhân toàn cầu, mở ra thêm các lựa chọn công nghệ phù hợp với năng lực tài chính của Việt Nam trong tương lai.

Tại Việt Nam, Quyết định số 768/QĐ-TTg ngày 15/4/2025 phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch điện VIII đã xác định giải pháp tổng hòa, khai thác tối đa các nguồn năng lượng trong nước; phát triển năng lượng tái tạo kết hợp nhập khẩu điện, than, khí với tỷ trọng hợp lý; đồng thời từng bước xây dựng các nhà máy điện hạt nhân nhằm bảo đảm an ninh năng lượng, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Về mô hình đầu tư, theo ông Kỳ, Nhà nước tiếp tục giữ vai trò chủ đạo. Các tập đoàn nhà nước như Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) dự kiến được giao làm chủ đầu tư các dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2. Chính phủ sẽ ban hành các cơ chế, chính sách đặc thù về tài chính, thu xếp vốn và trình tự triển khai. Đồng thời, mô hình khuyến khích doanh nghiệp tư nhân tham gia nghiên cứu, đầu tư các dự án SMR với cơ chế linh hoạt cũng được đặt ra.

Trong khi đó, theo tiêu chí của Quốc hội, công nghệ điện hạt nhân được lựa chọn phải bảo đảm mức độ an toàn cao nhất, hiện đại và hiệu quả đầu tư. 

Tại Diễn đàn, nhiều ý kiến đề xuất cần ràng buộc chặt chẽ nội dung chuyển giao công nghệ trong các hợp đồng EPC và BOT (EPC – thiết kế, mua sắm thiết bị và xây dựng; BOT – xây dựng, vận hành, chuyển giao), tăng cường giám sát và sớm thành lập trung tâm nghiên cứu phát triển điện hạt nhân, đồng thời đẩy mạnh hợp tác với Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA).

Chia sẻ kinh nghiệm chuyển đổi năng lượng của Liên minh châu Âu (EU), ông Nguyễn Văn Huân, Phòng Nghiên cứu Thương mại, Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương, cho biết EU là khu vực tiên phong trong chuyển đổi năng lượng bền vững với tỷ trọng năng lượng tái tạo chiếm khoảng 47% sản lượng điện năm 2024, cùng hệ thống pháp lý chặt chẽ và các cơ chế tài chính xanh, chuyển đổi công bằng hiệu quả.

Từ kinh nghiệm của EU, chuyên gia khuyến nghị Việt Nam cần xây dựng chiến lược chuyển đổi năng lượng dài hạn, hoàn thiện thể chế, đa dạng hóa nguồn năng lượng, phát triển hạ tầng điện hiện đại và tăng cường hợp tác quốc tế.

Các ý kiến tại Diễn đàn khẳng định, dù còn nhiều thách thức về vốn, pháp lý, nhân lực và sự đồng thuận xã hội song với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ, việc triển khai thành công các dự án điện hạt nhân, đặc biệt là Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 sẽ góp phần quan trọng bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và thúc đẩy phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

Ông Nguyễn Khắc Quyền, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương nhấn mạnh, sự tham dự đông đủ của đại diện các cơ quan quản lý nhà nước, giới khoa học, cộng đồng doanh nghiệp và các đối tác quốc tế thể hiện rõ mô hình hợp tác “bốn nhà”, đồng thời cho thấy mối quan tâm chung và cam kết mạnh mẽ đối với tương lai năng lượng của Việt Nam. "Chuyển dịch năng lượng được khẳng định không phải là nhiệm vụ riêng lẻ của một quốc gia hay tổ chức mà là yêu cầu tất yếu trong hợp tác toàn cầu," ông nói.