Đổi mới sinh thái là yêu cầu trọng yếu của tương lai ngành dệt may Việt Nam

Trung tâm Công nghệ Môi trường (Entec) vừa phối hợp với Công ty TNHH Trung tâm sản xuất sạch hơn Việt Nam (VNCPC) và Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) tổ chức hội thảo tập huấn "Đổi mới sinh thái cho ngành dệt may Việt Nam".

KIM NGẠCH TỶ ĐÔ NHƯNG “GÁNH NẶNG” MÔI TRƯỜNG

Tại hội thảo, TS Lê Xuân Thịnh, Giám đốc VNCPC, cho biết Việt Nam hiện là một trong những cường quốc xuất khẩu dệt may hàng đầu thế giới, với khoảng 3.000 doanh nghiệp quy mô lớn nhỏ, tạo việc làm cho 4,5 triệu lao động. Năm 2025, bất chấp những biến động kinh tế, ngành vẫn mang về gần 46 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu; có mặt trên 140 nước và vùng lãnh thổ, với các thị trường chủ lực như Nhật Bản, Mỹ, Hàn Quốc và châu Âu. Đóng góp từ 10% - 17% GDP, dệt may khẳng định vị thế trụ cột của nền kinh tế. Hiện có hơn 100 thương hiệu và nhà cung cấp thời trang đang tìm nguồn cung ứng tại Việt Nam.

Tuy nhiên, đằng sau những con số lạc quan trên là một thực trạng đáng quan ngại về vấn đề tiêu tốn tài nguyên và ô nhiễm môi trường. TS Lê Xuân Thịnh cho biết ngành may mặc toàn cầu tiêu thụ khoảng 93 tỷ m3 nước mỗi năm, chiếm 4% lượng nước ngọt tiêu thụ toàn cầu và dự kiến sẽ tăng gấp đôi vào năm 2030.

Tại Việt Nam, theo số liệu từ Hiệp hội dệt may Việt Nam (Vitas), chỉ riêng chi phí năng lượng đã tiêu tốn của ngành khoảng 3 tỷ USD mỗi năm, chiếm 8% tổng nhu cầu năng lượng của toàn ngành công nghiệp.

Đáng chú ý, hơn 50% lượng phát thải khí nhà kính trong chuỗi cung ứng đến từ các quy trình sản xuất vật liệu và các công đoạn "ướt" như nhuộm, hoàn thiện. Hệ thống công nghệ cũ kỹ, với 29% dựa vào năng lượng hóa thạch, đang khiến ngành phát thải khoảng 5 triệu tấn CO₂ mỗi năm.

Nhấn mạnh về tác động của hóa chất, TS Nguyễn Văn Thông, Chuyên gia ngành dệt may, phân tích: "Trung bình để sản xuất 1 kg hàng dệt cần tới 0,58 kg hóa chất các loại. Trong khoảng 3.500 chất đang được sử dụng, có tới 750 chất nguy hại cho sức khỏe con người và 440 chất nguy hại cho môi trường". Đây chính là "điểm nghẽn" khiến sản phẩm Việt Nam khó tiếp cận các thị trường cao cấp nếu không sớm thay đổi.

"GỌNG KÌM" TIÊU CHUẨN

Áp lực xanh hóa không chỉ đến từ nội tại mà còn từ các định chế quốc tế khắt khe. Các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (FTA) như EVFTA, CPTPP đều đặt ra yêu cầu cao về minh bạch, lao động và môi trường. Đặc biệt, Cơ chế điều chỉnh thuế carbon biên giới (CBAM) của EU hay các đạo luật chống lao động cưỡng bức của Mỹ đang tạo ra những rào cản kỹ thuật mới.

PGS.TS Phùng Chí Sỹ, Giám đốc Trung tâm Công nghệ Môi trường (ENTEC), nhận định rằng truy xuất nguồn gốc sản phẩm hiện đã trở thành xu hướng bắt buộc. EU đang chuyển dịch mạnh mẽ từ "thời trang nhanh" sang "thời trang bền vững", với các tiêu chí mới về sản phẩm có thể tái chế.

Các nhãn hàng lớn như Levi Strauss, GAP, UNIQLO... hiện nay đều ưu tiên chọn lựa những đối tác kinh doanh có trách nhiệm về xã hội và môi trường. Điều này đồng nghĩa với việc nếu không chuyển đổi xanh, doanh nghiệp Việt Nam sẽ tự loại mình khỏi cuộc chơi cung ứng toàn cầu.

Nhận thức được tầm quan trọng này, Chính phủ đã phê duyệt Chiến lược phát triển ngành dệt may - da giày đến năm 2030, tầm nhìn 2035, chuyển trọng tâm từ "phát triển nhanh" sang "phát triển bền vững" theo mô hình kinh tế tuần hoàn.

Mục tiêu cụ thể: Đến năm 2025, giảm 40% lượng nước sử dụng trong ngành nhuộm; sử dụng ít nhất 20% xơ polyester tái chế và 15% bông hữu cơ. Giai đoạn 2021 - 2030: Cường độ phát thải khí nhà kính giảm 0,4% – 0,7% mỗi năm. Đến năm 2030: Tiến tới không xả thải hóa chất nguy hại. Đến năm 2050: đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) theo cam kết tại COP26.

Để hiện thực hóa những mục tiêu này, TS Nguyễn Thị Phương Mai, Phó Viện trưởng IMHEMS, cho rằng doanh nghiệp cần tập trung vào các trụ cột: Sử dụng vật liệu thân thiện (bông hữu cơ, sợi tái chế); đầu tư năng lượng tái tạo (mặt trời, sinh khối); đổi mới công nghệ tái chế nước và áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn; cuối cùng là tăng cường khả năng truy xuất nguồn gốc bằng các công nghệ số như Blockchain.

Thực tế, ứng dụng công nghệ đã cho thấy hiệu quả. Việc sử dụng công nghệ thông tin trong nhuộm tự động giúp tăng tỷ lệ RFT (đúng ngay lần đầu) lên 95-98%, trong khi rô-bốt cắt vải tự động có thể giảm 80% nhân công và tiết kiệm 3% nguyên liệu.

ĐỔI MỚI SINH THÁI: CHÌA KHÓA VÀNG CHO TƯƠNG LAI

Thách thức lớn nhất đối với các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, chính là tiềm lực tài chính hạn chế để đổi mới công nghệ. Để tháo gỡ nút thắt này, hệ thống ngân hàng đang đẩy mạnh các chính sách tín dụng xanh. Quỹ Bảo vệ Môi trường Việt Nam (VEPF) hiện hỗ trợ vay vốn với lãi suất ưu đãi chỉ 2,6%/năm, mức vay tối đa 70% tổng đầu tư dự án trong thời hạn 7 năm.

Bên cạnh đó, Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) cũng tham gia hỗ trợ tài chính thông qua nguồn vốn từ Ngân hàng Đầu tư châu Âu (EIB) dành cho các dự án chống biến đổi khí hậu. Ngoài nguồn lực trong nước, ngành dệt may còn nhận được sự đồng hành từ các tổ chức quốc tế như Dự án FABRIC của GIZ, Dự án xanh hóa của WWF, hay các chương trình tái chế nước của IDH và World Bank. Đây là những "bệ đỡ" quan trọng giúp doanh nghiệp tiếp cận kiến thức và nguồn vốn để chuyển đổi.

Tại hội thảo, các chuyên gia đều nhận định đổi mới sinh thái không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là một mô hình kinh doanh mới. Theo PGS.TS Phùng Chí Sỹ, các doanh nghiệp cần triển khai đồng bộ từ việc kiểm kê khí nhà kính, an toàn hóa chất đến áp dụng các kỹ thuật hiện có tốt nhất (BAT), loại trừ các hóa chất khó phân hủy (POPs).

TS Nguyễn Văn Thông đưa ra lời khuyên thiết thực: các doanh nghiệp cần xây dựng kế hoạch triển khai rõ ràng, bắt đầu từ việc thu thập dữ liệu chi tiết về nguyên liệu, hóa chất, năng lượng... và các loại phát thải của doanh nghiệp. Từ đó đánh giá vị trí của mình trong chuỗi giá trị, phân tích các “điểm nóng” ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh; xác định các khu vực và thứ tự ưu tiên để thực hiện. Xác định các mục tiêu dài hạn và ngắn hạn phù hợp với các cam kết kinh doanh và chiến lược quốc gia nhằm giảm phát thải, tập trung vào việc trả lời câu hỏi: Loại nguyên liệu, nguồn tài nguyên và phát thải nào cần giảm? Có hệ thống theo dõi và giám sát tiến độ giảm? Lộ trình để đạt các mục tiêu dài hạn?