Dùng vệ tinh, thiết bị không người lái giám sát các “điểm nóng” ô nhiễm không khí

Ô nhiễm không khí hiện nay tập trung chủ yếu tại Hà Nội và các tỉnh lân cận, đặc biệt nghiêm trọng vào mùa khô với nồng độ bụi mịn PM2.5 thường xuyên vượt ngưỡng.

Liên tiếp những ngày trung tuần tháng 12/2025, tình trạng ô nhiễm không khí ở Hà Nội liên tục ở ngưỡng xấu. Sáng 8/1/2026, Hà Nội tiếp tục ghi nhận tình trạng ô nhiễm không khí nghiêm trọng khi nhiều trạm quan trắc cho thấy chỉ số chất lượng không khí (AQI) ở ngưỡng xấu.

Theo Trung tâm quan trắc môi trường miền Bắc, trạm đo tại 556 Nguyễn Văn Cừ ghi nhận AQI ở mức 157 - thuộc ngưỡng xấu. Trạm Đại học Bách Khoa, cổng Parabol đường Giải Phóng có chỉ số AQI lên tới 181, trong khi trạm Công viên Nhân Chính - Khuất Duy Tiến cũng ở mức 159, đều nằm trong nhóm cảnh báo đỏ.

SỐ HÓA NGUỒN THẢI, XÂY DỰNG BẢN ĐỒ SỐ NGUỒN THẢI THEO TỪNG VÙNG

Tại hội thảo về kiểm soát ô nhiễm không khí Hà Nội: Thách thức và Hành động vừa diễn ra, ông Trương Mạnh Tuấn, Phó trưởng Phòng Quản lý chất lượng môi trường, Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh rằng vấn đề ô nhiễm không khí đang ở xu thế gia tăng cần giải pháp kìm hãm, đảo ngược xu thế này.

Trước thực trạng này, kế hoạch quốc gia đặt ra các mục tiêu đầy tham vọng nhằm "đảo ngược" xu thế ô nhiễm. Cụ thể, đến năm 2030, Hà Nội phấn đấu giảm 20% nồng độ bụi PM2.5 trung bình năm so với mức đo đạc của năm 2024, đưa chỉ số này xuống dưới 40µg/m3. Các tỉnh vệ tinh như Thái Nguyên, Phú Thọ, Bắc Ninh... cũng đặt mục tiêu giảm trên 10% chỉ số này.

Theo ông Tuấn, một điểm mới trong tư duy quản lý là chuyển từ thanh tra thủ công sang ứng dụng công nghệ giám sát tự động. Giải pháp này cho phép theo dõi lưu lượng phát thải lớn và liên tục hơn, nâng cao hiệu quả kiểm tra và thực thi pháp luật.

“Chúng ta sẽ hướng tới công nghệ dữ liệu, đo đạc chính xác. Khi có dữ liệu phản ánh đúng thực tế mới có những giải pháp “đánh trúng, đánh đúng” vào các điểm nóng gây ô nhiễm lớn hiện nay”, ông Tuấn nói.

Việc ứng dụng khoa học công nghệ, bao gồm cả trí tuệ nhân tạo có thể phát huy hiệu quả khi đi kèm sự đồng thuận của xã hội. Một điển hình là việc công khai chỉ số chất lượng không khí. Khi các chỉ số này được cập nhật thường xuyên, người dân buộc phải đối diện với thực tế rằng chất lượng không khí ngoài trời có thể cao gấp nhiều lần so với môi trường trong nhà, và từ đó hình thành trách nhiệm cá nhân trong lựa chọn hành vi.

Theo ông Vũ Thái Trường, Trưởng Ban Biến đổi khí hậu, Năng lượng và Môi trường UNDP, Chương trình phát triển Liên Hợp Quốc, quản lý môi trường trong giai đoạn tới cần chuyển mạnh sang mô hình dựa trên bằng chứng. Việc mở rộng mạng lưới quan trắc có thể được thực hiện thông qua các giải pháp công nghệ tiết kiệm chi phí, như cảm biến chi phí thấp.

Cùng với đó là yêu cầu xây dựng bản đồ số về nguồn thải theo từng vùng, được cập nhật định kỳ. Hệ thống dữ liệu đồng bộ này không chỉ phục vụ công tác điều hành và quản lý môi trường, mà còn hỗ trợ hiệu quả cho hoạt động thanh tra, kiểm tra.

Chia sẻ vấn đề này, các chuyên gia cho rằng đối với tất cả các quốc gia, chính sách môi trường bắt buộc phải dựa trên bằng chứng và số liệu thực tiễn, không thể dựa vào những nhận định chung chung.

Nếu không có số liệu cụ thể, chúng ta không thể quy trách nhiệm rõ ràng về nguồn ô nhiễm đến từ nhà máy xi măng, nhiệt điện hay làng nghề… Do đó, chuyên gia nhấn mạnh việc chuyển đổi tư duy từ quản lý hành chính sang quản lý rủi ro dựa trên dữ liệu.

Giải pháp đột phá duy nhất hiện nay là số hóa tất cả các nguồn thải lên một bản đồ số. Đây phải là một “bản đồ sống”, được cập nhật liên tục. Trên đó phải hiển thị rõ: Cơ sở sản xuất thuộc phường/xã nào, ngành nghề gì, đang sản xuất cái gì và phát thải bao nhiêu? Khi kết hợp dữ liệu này với hệ thống quan trắc trực tuyến, các nhà quản lý và khoa học có thể tính toán được mức độ đóng góp ô nhiễm của từng nguồn.

Về phương thức thực hiện, trách nhiệm của cơ sở sản xuất phải báo cáo định kỳ trên các ứng dụng (App) tự động. Khi có được nguồn dữ liệu lớn (Big Data) và đồng bộ mới có thể ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để xây dựng các kịch bản, xác định rõ ô nhiễm là nội tại hay do phát tán từ các tỉnh lân cận theo hướng gió…

Theo chuyên gia, khi có hệ thống số liệu minh bạch được chia sẻ từ trung ương xuống địa phương, trách nhiệm sẽ được phân định rất rõ ràng.

GIÁM SÁT, CẢNH BÁO SỚM VÀ HỖ TRỢ PHẢN ỨNG NHANH VỚI CÁC NGUỒN PHÁT THẢI

Trước tình trạng ô nhiễm không khí gia tăng, nhất là vào những tháng cuối năm, các chuyên gia của Cục Viễn thám quốc gia đã triển khai loạt giải pháp công nghệ nhằm giám sát, cảnh báo sớm và hỗ trợ phản ứng nhanh với các nguồn phát thải trên địa bàn Hà Nội.

Ông Vũ Hữu Liêm, Giám đốc Trung tâm Giám sát Nông nghiệp, Tài nguyên và Môi trường, Cục Viễn thám quốc gia cho biết hai nhóm công nghệ chủ lực đang được vận hành song song.

Thứ nhất là ứng dụng ảnh vệ tinh độ phân giải cao và siêu cao, cho phép bao quát toàn bộ thành phố, theo dõi các khu vực xây dựng, làng nghề và phát hiện những dấu hiệu phát thải như ống khói hay điểm đốt mở. Đáng chú ý, công nghệ viễn thám hiện nay đã đạt độ chính xác đủ đáp ứng yêu cầu quản lý cấp địa phương, với khả năng phân tích các ô lưới mặt đất khoảng 3 km.

Song song với đó, thiết bị bay không người lái (Drone) Matrice 300 RTK được sử dụng để giám sát chi tiết và xử lý các tình huống phát sinh theo thời gian thực. Drone giúp ghi nhận hình ảnh cận cảnh tại các “điểm nóng” như đốt rác, đốt rơm rạ hay phát thải cục bộ, cung cấp dữ liệu trực tiếp phục vụ công tác kiểm tra, xử lý.

Qua triển khai, các đơn vị chức năng đã xác định 68 công trường xây dựng cùng 14 làng nghề tái chế nhựa, sắt thép cần theo dõi trọng điểm. Nhiều công trình xây dựng là nguồn phát sinh bụi nếu không che chắn, kiểm soát đúng quy định.

Ông Liêm nhấn mạnh mục tiêu lâu dài của chương trình là xây dựng hệ thống cảnh báo sớm ô nhiễm không khí. Vì thế cần tích hợp dữ liệu vệ tinh, drone với hệ thống camera giao thông hiện có để hình thành bản đồ ô nhiễm thời gian thực, giúp cơ quan quản lý chuyển từ phản ứng bị động sang chủ động phòng ngừa, nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường không khí Thủ đô.