Giá xăng dầu tăng cao đặt ra yêu cầu cấp bách về kho dự trữ chiến lược và “ngoại giao năng lượng”

Tại hội thảo “Biến động địa – chính trị và chiến lược đảm bảo năng lượng” diễn ra ngày 9/4/2026, các chuyên gia cảnh báo Việt Nam đang đối mặt với "cú sốc kép" từ chi phí năng lượng và những rào cản nội tại của nền kinh tế, đòi hỏi những kịch bản ứng phó cấp bách.

ÁP LỰC DÂY CHUYỀN LÊN KINH TẾ VIỆT NAM

TS Hà Huy Ngọc, Giám đốc Trung tâm Chiến lược và Chính sách (Viện kinh tế Việt Nam và Thế giới) nhận định: xung đột Trung Đông không còn là câu chuyện riêng của khu vực mà đã trở thành biến số nhạy cảm nhất đối với thị trường năng lượng thế giới.

Giá dầu thô Brent đã có những thời điểm "nhảy múa" đầy bất ổn, chạm mốc 115,6 USD/thùng vào đầu tháng 3/2026, tăng gần 100% so với đầu năm. Dù các nước đã nỗ lực xả kho dự trữ để hạ nhiệt, nhưng sự căng thẳng của chiến sự vẫn khiến giá dầu tăng mạnh trở lại ngay sau đó.

Theo TS Hà Huy Ngọc, tâm lý nhà đầu tư toàn cầu hiện đang bị bao trùm bởi nỗi e sợ cuộc chiến sẽ leo thang và đặc biệt là nguy cơ eo biển Hormuz bị phong tỏa. Đây là "yết hầu" giao thông chiếm tới 20% lượng vận tải dầu và khí hóa lỏng (LNG) toàn cầu.

Hệ lụy không chỉ dừng lại ở năng lượng mà còn lan sang thị trường tài chính. Đồng USD mạnh lên do nhà đầu tư ưu tiên tài sản trú ẩn, trong khi giá vàng biến động dữ dội, tăng vọt lên 5.400 USD/ounce khi chiến sự nổ ra trước khi điều chỉnh giảm theo đà tăng của USD.

Đối với Việt Nam, một nền kinh tế có độ mở cao, những biến động này tạo ra áp lực cực lớn. TS Hà Huy Ngọc chỉ rõ, giá xăng dầu trong nước đã có hiện tượng "nhảy vọt" trong tháng 3/2026. Cụ thể, tính đến hết ngày 31/3, giá xăng E5 A92 tăng 4.703 đồng/lít và dầu Diesel tăng tới hơn 17.000 đồng/lít so với tháng 2. Đây là mức tăng bất thường, phá vỡ mọi quy luật so với mức tăng bình quân chỉ 4-8% của hai năm trước đó.

Sự tăng giá này đã tạo ra áp lực dây chuyền lên chi phí sản xuất và vận tải. Theo thống kê, giá nhựa đường đã tăng đột biến gần 32%; xi măng, thép, gạch và các vật liệu xây dựng khác cũng tăng từ 2% đến hơn 23%. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến giá thành các công trình, đặc biệt là hạ tầng giao thông trọng điểm. Ước tính, nếu giá nhiên liệu tăng 100% so với tháng 2/2026, dự toán các công trình giao thông có thể tăng thêm tới 15,82%, tạo gánh nặng khủng khiếp lên ngân sách nhà nước.

Bên cạnh đó, TS Ngọc cũng lưu ý tác động đến thương mại và logistics. Chi phí vận chuyển và bảo quản tăng cao đang đe dọa biên lợi nhuận của các ngành xuất khẩu nông - thủy sản sang Trung Đông, đồng thời làm suy yếu sức cầu trong nước khi người tiêu dùng bắt đầu thắt chặt chi tiêu.

Bổ sung thêm một góc nhìn sâu sắc về kinh tế vĩ mô, TS Lê Xuân Nghĩa, Viện trưởng Viện tư vấn Phát triển, thẳng thắn chỉ ra rằng ngoài cú sốc từ bên ngoài, Việt Nam đang đối mặt với những rắc rối nội tại nghiêm trọng, mà điển hình là "nghịch lý lãi suất". Trong khi lạm phát chỉ ở mức 3,3%, lãi suất cho vay tại các ngân hàng lại tăng "chóng mặt", phổ biến ở mức 14-15%.

TS Nghĩa đặt câu hỏi: "Làm gì ra lợi nhuận để gánh mức lãi suất này?". Theo ông, có ba nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này. Đó là áp lực huy động vốn cho đầu tư công. Chính phủ đẩy mạnh đầu tư công với khối lượng vốn khổng lồ nhưng nguồn vốn chủ yếu rút từ hệ thống ngân hàng thương mại, gây áp lực lên thanh khoản.

Cùng với đó, những quy định mới về quản lý thuế đối với hộ kinh doanh khiến nhiều người lo sợ và rút tiền tiết kiệm ra khỏi ngân hàng. Chỉ trong 2 tháng đầu năm 2026, số tiền bị rút ra đã bằng cả năm 2025.

Cuối cùng là định kiến với bất động sản. TS Lê Xuân Nghĩa cho rằng chúng ta đang có cái nhìn chưa đúng về giá trị của thị trường bất động sản. Với giá trị vốn hóa gấp gần 3 lần GDP, bất động sản là động lực thúc đẩy nhiều ngành khác như vật liệu xây dựng, nội thất. Tuy nhiên, việc kiềm chế tín dụng quá đà vào lĩnh vực này đang làm suy yếu đà phục hồi của nền kinh tế.

CẦN NHỮNG CHIẾN LƯỢC AN NINH NĂNG LƯỢNG CẤP BÁCH

Trước những thách thức bủa vây, các chuyên gia tại hội thảo đã đưa ra một loạt khuyến nghị chính sách quyết liệt.

TS Hà Huy Ngọc nhấn mạnh sự cấp bách của việc xây dựng kịch bản ứng phó, đa dạng hóa nguồn cung và đặc biệt là đẩy nhanh tiến độ xây dựng tổng kho dự trữ dầu thô chiến lược quốc gia tại Nghi Sơn.

Việt Nam hiện vẫn phụ thuộc khoảng 45,6% vào xăng dầu nhập khẩu, trong đó nguồn cung từ Trung Đông chiếm tỷ trọng lớn. Các mặt hàng như khí LNG gần như phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu từ Qatar và Ả Rập - Xê Út. Vì vậy, việc thiết lập một "ngoại giao năng lượng" tương tự như ngoại giao vaccine trong đại dịch COVID-19 là điều cần thiết để đảm bảo nguồn cung bền vững.

Mặt khác, đẩy nhanh tiến độ việc đưa xăng sinh học E5 và E10 vào sử dụng rộng rãi, không chỉ giúp giảm tải áp lực xăng dầu mà còn giúp giảm phát thải so với xăng khoáng truyền thống, góp phần bảo vệ môi trường, đặc biệt là thúc đẩy phát triển ngành nhiên liệu sinh học, tạo đầu ra ổn định cho sản xuất nông nghiệp, giảm phụ thuộc vào nhập khẩu xăng khoáng.

Theo ông Ngọc, hiện nay, xăng E10, E15, E20 hoặc cao hơn đã được sử dụng rộng rãi ở nhiều nước trên thế giới như Mỹ, Brazil, các nước châu Âu, Trung Quốc, Thái Lan...

Đồng thời, xây dựng kế hoạch để huy động, sử dụng tiền nhàn rỗi của một số Quỹ Tài chính ngoài ngân sách, để bù đắp cho Quỹ bình ổn xăng dầu, trong trường hợp giá xăng dầu tiếp tục tăng, để hạn chế biến động quá mạnh nhưng không làm méo mó thị trường.

Đại diện Trung tâm Chiến lược và Chính sách kiến nghị Chính phủ nới thời hạn giảm thuế tiêu thụ đặc biệt, bảo vệ môi trường và thuế VAT với xăng dầu theo biên độ tăng/giảm của giá xăng dầu trên thị trường quốc tế, để giảm chi phí cho doanh nghiệp vận tải, doanh nghiệp sản xuất.

Nhằm duy trì ổn định nguồn cung năng lượng, các kiến nghị cho rằng Chính phủ nghiên cứu, phương án tạm thời cho nối điện lưới đối với một số dự án năng lượng mặt trời, điện gió chủ đầu tư đã hoàn thành, chờ đấu nối phát điện điện… để bổ sung cho nguồn cung năng lượng quốc gia, trong trường hợp bị đứt gãy nguồn cung về điện khí, điện than do chiến tranh vùng Vịnh và giá cước vận tải tăng cao.