“Hồi sinh” Bắc Hưng Hải thành mô hình thủy lợi hiện đại, đa mục tiêu

Chiều 26/2/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức hội nghị nghe báo cáo phương án xử lý ô nhiễm môi trường hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, đồng thời bàn giải pháp phát triển tổng thể công trình theo hướng hiện đại, đa mục tiêu và bền vững.

Hội nghị do Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Duy Ngọc và Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng đồng chủ trì. Tham dự có Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng; Bí thư Tỉnh ủy Hưng Yên Nguyễn Hữu Nghĩa; Bí thư Tỉnh ủy Bắc Ninh Nguyễn Hồng Thái cùng lãnh đạo các địa phương trong vùng như Hải Phòng, Hưng Yên, Bắc Ninh.

“ĐẠI THỦY NÔNG” MỘT THỜI VÀ VAI TRÒ HUYẾT MẠCH

Báo cáo tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho biết hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải nằm ở trung tâm vùng Đồng bằng sông Hồng, bao gồm toàn bộ địa giới tỉnh Hưng Yên (cũ), một phần các tỉnh Hải Dương (cũ), Bắc Ninh và TP Hà Nội.

Công trình được khởi công ngày 1/10/1958 và hoàn thành ngày 1/5/1959, là hệ thống thủy lợi lớn nhất miền Bắc thời bấy giờ, được nhân dân gọi là “Đại thủy nông Bắc - Hưng - Hải”. Trong quá trình chuẩn bị và xây dựng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã 4 lần trực tiếp về kiểm tra, động viên cán bộ, dân công trên công trường.

Hệ thống có nhiệm vụ cấp nước tưới cho hơn 116.600 ha đất nông nghiệp, tạo nguồn cho nuôi trồng thủy sản, dân sinh và các ngành kinh tế; đồng thời tiêu thoát nước cho gần 199.000 ha đất nông nghiệp, công nghiệp, đô thị và hạ tầng. Suốt nhiều thập kỷ, Bắc Hưng Hải giữ vai trò huyết mạch trong phát triển kinh tế - xã hội của các địa phương trong vùng.

Tuy nhiên, những năm gần đây, dưới sức ép của đô thị hóa, công nghiệp hóa và biến đổi khí hậu, hệ thống đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Đặc biệt, tình trạng ô nhiễm môi trường nước kéo dài, trở thành “điểm nóng” nhưng chưa được xử lý triệt để, ảnh hưởng lớn đến chức năng cấp, tiêu nước cũng như tiềm năng phát triển đa mục tiêu của công trình.

Thứ nhất: Nguồn nước cấp suy giảm mạnh, tiềm ẩn nguy cơ mất an ninh nguồn nước. Nguồn chủ yếu từ sông Hồng qua cống Xuân Quan thời gian gần đây chỉ đạt khoảng 20% lưu lượng thiết kế do mực nước sông hạ thấp. Cùng với đó, xâm nhập mặn gia tăng, độ mặn trên 3‰ xuất hiện thường xuyên hơn, trong khi ngưỡng cho phép lấy nước chỉ dưới 1‰.

Thứ hai: Tác động của biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan. Trận mưa lũ do bão số 3 (Yagi) tháng 9/2024 với lượng mưa bình quân trên 400 mm; lũ sông Thái Bình vượt báo động 3, sông Luộc vượt báo động 2 khiến việc tiêu thoát nước bị gián đoạn nghiêm trọng. Kênh chính quá tải, hơn 120 vị trí bờ kênh có nguy cơ vỡ hoặc tràn, gây ngập úng kéo dài trên 21.000 ha đất nông nghiệp và ảnh hưởng lớn đến đời sống người dân.

Thứ ba: Áp lực phát triển kinh tế - xã hội trong vùng ngày càng lớn. Khu vực hiện có khoảng 3,28 triệu dân, tỷ lệ đô thị hóa 31,7% – thuộc nhóm dân cư đông đúc bậc nhất cả nước. Theo quy hoạch, số lượng đô thị và khu công nghiệp tiếp tục tăng mạnh, kéo theo nhu cầu cấp nước và đặc biệt là yêu cầu tiêu úng tăng gấp hơn 2,4 lần so với năng lực thiết kế ban đầu.

“ĐẠI TU” TOÀN DIỆN

Từ thực tế trên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng định hướng phát triển tổng thể hệ thống Bắc Hưng Hải thành mô hình mẫu về thủy lợi hiện đại, lấy khai thác nguồn nước và hạ tầng thủy lợi phục vụ đa mục tiêu làm cốt lõi, bảo vệ môi trường sinh thái bền vững làm nền tảng.

Quan điểm xuyên suốt là đầu tư đồng bộ cả giải pháp công trình và phi công trình; phân công rõ trách nhiệm giữa Trung ương và địa phương; đa dạng hóa nguồn lực, kết hợp ngân sách nhà nước với hợp tác công tư và xã hội hóa.

Mục tiêu tổng quát là phát triển Bắc Hưng Hải thành mô hình thủy lợi hiện đại, bảo đảm an ninh nguồn nước, kiểm soát chất lượng nước, hình thành không gian xanh sinh thái và tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội vùng Đồng bằng sông Hồng.

Các mục tiêu cụ thể gồm: Hiện đại hóa hạ tầng để chủ động cấp, tiêu nước và thích ứng biến đổi khí hậu; Kiểm soát, cải thiện chất lượng nước; Khai thác đa tầng giá trị không gian, hạ tầng và văn hóa - lịch sử; Hoàn thiện mô hình tổ chức quản lý; Xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống vận hành thông minh.

Để hiện thực hóa mục tiêu trên, ba nhóm nhiệm vụ, giải pháp chính được đề xuất.

Nhóm thứ nhất: Hoàn thiện hạ tầng và hiện đại hóa quản lý: cải tạo 13 công trình đầu mối lớn như Xuân Quan, Cầu Cát, An Thổ, Nam Kế Sặt; lắp đặt hệ thống quan trắc tự động; gia cố các đoạn kênh xung yếu.

Nhóm thứ hai: Kiểm soát ô nhiễm và quản lý chất lượng nước: xây dựng hệ thống xử lý nước thải tại 18 điểm đầu kênh; thu gom các nguồn thải phân tán; phân cấp rõ trách nhiệm quản lý giữa các địa phương và cơ quan chuyên môn.

Nhóm thứ ba: Khai thác đa tầng không gian: phát triển đô thị sinh thái dọc tuyến kênh; chỉnh trang các công trình trọng điểm; kết nối du lịch; tạo quỹ đất khoảng 2.150 ha để phát triển đô thị và dịch vụ.

Tổng kinh phí dự kiến cho một “cuộc đại tu” toàn diện hệ thống thủy lợi Bắc - Hưng – Hải khoảng 38.500 tỷ đồng (chưa bao gồm giải phóng mặt bằng và chỉnh trang). Trong đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường dự kiến bố trí khoảng 6.000 tỷ đồng, phần còn lại do các địa phương gồm Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên và Hải Phòng đảm nhận theo phân công cụ thể.

Việc đầu tư quy mô lớn này không chỉ nhằm xử lý dứt điểm “điểm nóng” ô nhiễm, bảo đảm an ninh nguồn nước, mà còn hướng tới tái định vị Bắc Hưng Hải từ một hệ thống thủy lợi truyền thống thành hạ tầng chiến lược đa mục tiêu - kết hợp sản xuất nông nghiệp, phát triển đô thị, dịch vụ, du lịch và không gian sinh thái.