Dù sở hữu trữ lượng dầu khí hàng đầu thế giới, Iran lại có điều kiện tự nhiên rất thuận lợi cho năng lượng tái tạo với hàng trăm ngày nắng mỗi năm và nhiều hành lang gió mạnh. Tuy nhiên, tỷ trọng của các nguồn năng lượng này trong hệ thống điện hiện vẫn rất nhỏ…

Việc Iran ký kết Hiệp định Paris 2016 (dù chưa chính thức phê chuẩn) đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong định hướng chính sách năng lượng và khí hậu của quốc gia này. Trong bản Đóng góp do quốc gia tự quyết định dự kiến (INDC), Iran cam kết giảm phát thải khí nhà kính 4% so với kịch bản phát triển thông thường (BAU) vào năm 2030 bằng nguồn lực trong nước và có thể nâng mức giảm lên tới 12% nếu nhận được hỗ trợ tài chính và chuyển giao công nghệ từ cộng đồng quốc tế.

Để thực hiện mục tiêu này, Tehran dự kiến nâng tỷ trọng điện năng từ các nguồn tái tạo lên khoảng 7% trong cơ cấu điện quốc gia. Mặc dù mục tiêu này còn khiêm tốn so với nhiều quốc gia khác nhưng đối với một nền kinh tế vốn phụ thuộc nặng nề vào nhiên liệu hóa thạch, đây là một bước chuyển có ý nghĩa chiến lược.

ĐỘNG LỰC PHÁT TRIỂN NĂNG LƯỢNG TÁI TẠO

Có nhiều lý do khiến Iran bắt đầu chú trọng hơn đến năng lượng tái tạo, theo Eurasian Research Institute. Trước hết là vấn đề an ninh năng lượng. Mặc dù sở hữu trữ lượng dầu khí khổng lồ nhưng nhu cầu năng lượng trong nước của Iran vẫn tăng nhanh. Tốc độ tăng trưởng tiêu thụ điện của quốc gia này vào khoảng 6,5% mỗi năm và dự báo tổng nhu cầu điện có thể đạt hơn 444 triệu MWh vào năm 2030.

Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục dựa hoàn toàn vào dầu khí để sản xuất điện sẽ làm giảm lượng hydrocarbon có thể xuất khẩu, qua đó ảnh hưởng đến nguồn thu ngân sách.

Ngoài ra, phát triển năng lượng tái tạo giúp Iran giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch trong tiêu thụ nội địa, qua đó dành nhiều dầu và khí hơn cho xuất khẩu- vốn là nguồn thu ngoại tệ quan trọng của quốc gia. Tehran cũng kỳ vọng năng lượng tái tạo sẽ giúp Iran trở thành một trung tâm năng lượng khu vực nhờ vị trí địa lý giữa Trung Đông, Trung Á và Nam Á. Bên cạnh đó, việc phát triển các dự án điện mới còn nhằm thu hút vốn đầu tư nước ngoài.

Sau khi thỏa thuận hạt nhân Iran (JCPOA) có hiệu lực vào năm 2016, nước này bắt đầu mở cửa mạnh hơn đối với các nhà đầu tư quốc tế. Chính phủ nước này đặt mục tiêu thu hút khoảng 10 tỷ USD đầu tư vào lĩnh vực năng lượng trước năm 2018 và lên tới 60 tỷ USD vào năm 2025.

Để đạt được mục tiêu này, Tehran đã tiến hành cải cách chính sách nhằm tạo môi trường thuận lợi hơn cho các nhà đầu tư. Một trong những bước đi quan trọng là việc sửa đổi luật năng lượng vào năm 2015 và tăng cường vai trò của Cơ quan Năng lượng Tái tạo Iran (SUNA). SUNA chịu trách nhiệm quản lý và thúc đẩy các dự án năng lượng tái tạo trong nước.

Ngoài ra, Iran cũng áp dụng chính sách giá mua điện ưu đãi (feed-in tariffs) cho các dự án năng lượng tái tạo. Các nhà đầu tư được đảm bảo mua điện trong thời gian lên tới 20 năm, cùng với mức thuế ưu đãi chỉ khoảng 15% đối với các công ty sử dụng thiết bị sản xuất trong nước. Những chính sách này nhằm tạo ra lợi nhuận ổn định cho nhà đầu tư và giảm rủi ro tài chính.

TIỀM NĂNG GIÓ, MẶT TRỜI, ĐỊA NHIỆT VÀ THỦY ĐIỆN

Trong số các nguồn năng lượng tái tạo, điện gió được xem là lĩnh vực có tiềm năng lớn nhất tại Iran. Các dòng khí quyển từ Đại Tây Dương, Địa Trung Hải và Ấn Độ Dương tạo ra những hành lang gió tự nhiên ổn định trên nhiều khu vực của đất nước, đặc biệt là tại miền Bắc và Đông Bắc.

Những năm gần đây, Iran đã từng bước xây dựng cơ sở hạ tầng cho ngành điện gió. Hiện nước này đã có khoảng 15 trang trại điện gió đang hoạt động, đồng thời tiếp tục triển khai thêm nhiều dự án mới. Một dự án đáng chú ý là trang trại điện gió trị giá 46 triệu USD tại tỉnh Khuzestan, được phát triển với sự tham gia của các nhà đầu tư quốc tế.

Theo ước tính của Renewable Energy Organization of Iran, tổng tiềm năng điện gió của Iran có thể đạt khoảng 30.000 MW, một con số cho thấy dư địa phát triển còn rất lớn so với mức khai thác hiện nay.

Về phân bố địa lý, các dự án điện gió chủ yếu tập trung tại những khu vực có điều kiện gió thuận lợi như Qazvin, East Azerbaijan và Razavi Khorasan, trong đó tỉnh Qazvin nổi lên là trung tâm phát triển điện gió lớn nhất của Iran.

Ngoài ra, năng lượng mặt trời cũng được đánh giá là một nguồn tài nguyên chiến lược của Iran. Quốc gia này có trung bình khoảng 300 ngày nắng mỗi năm, với mức bức xạ mặt trời cao, đặc biệt tại các khu vực sa mạc ở miền trung và miền nam, theo Gulf International Forum. Cường độ bức xạ trực tiếp tại nhiều khu vực đạt khoảng 5,5 kWh/m2 mỗi ngày, một mức rất thuận lợi cho việc phát triển các nhà máy điện mặt trời quy mô lớn cũng như các hệ thống điện mặt trời phân tán.

Nhận thức được tiềm năng này, chính phủ Iran đã đưa ra nhiều kế hoạch nhằm thúc đẩy phát triển điện mặt trời. Trong khuôn khổ các chương trình phát triển năng lượng quốc gia, Tehran dự kiến xây dựng các “công viên năng lượng” tại nhiều khu vực có điều kiện bức xạ cao.

Một dự án đáng chú ý là kế hoạch phát triển khu phức hợp năng lượng mặt trời tại Khuzestan với công suất bổ sung khoảng 1.000 MW, được kỳ vọng trở thành một trong những trung tâm điện mặt trời lớn của khu vực Trung Đông.

Trong những năm gần đây, quá trình phát triển năng lượng tái tạo tại Iran đã có những bước tiến đáng kể. Theo số liệu của Tổ chức Năng lượng Tái tạo và Hiệu quả Năng lượng Iran (SATBA), công suất lắp đặt năng lượng tái tạo của Iran đã tăng khoảng 157% chỉ trong vòng 18 tháng, đạt 3.165 MW vào cuối năm 2025. Phần lớn mức tăng trưởng này đến từ các dự án điện gió và điện mặt trời, cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của hai nguồn năng lượng này trong hệ thống điện quốc gia.

Ngoài việc góp phần đa dạng hóa cơ cấu năng lượng, sự mở rộng của năng lượng tái tạo còn mang lại những lợi ích môi trường đáng kể. Theo SATBA, việc phát triển các dự án năng lượng sạch đã giúp Iran tiết kiệm khoảng 30 tỷ mét khối nhiên liệu hóa thạch và tránh phát thải khoảng 65 triệu tấn CO₂, đồng thời giảm đáng kể lượng nước tiêu thụ so với các nhà máy nhiệt điện truyền thống.

Trong bối cảnh Iran là một trong những quốc gia thường xuyên đối mặt với tình trạng khan hiếm nước, yếu tố này càng làm tăng tầm quan trọng của các nguồn năng lượng tái tạo.

Trong dài hạn, việc khai thác hiệu quả tiềm năng gió và mặt trời không chỉ giúp Iran giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch trong tiêu thụ nội địa mà còn mở ra khả năng xuất khẩu điện sang các nước láng giềng. Với vị trí địa lý nằm giữa Trung Đông, Trung Á và Nam Á, Iran có tiềm năng trở thành một trung tâm năng lượng khu vực, nơi các nguồn năng lượng tái tạo đóng vai trò ngày càng lớn trong chiến lược phát triển kinh tế và năng lượng của quốc gia.

Ngoài gió và mặt trời, Iran cũng có tiềm năng đáng kể về năng lượng địa nhiệt. Các nghiên cứu chỉ ra khoảng 14 địa điểm trên khắp lãnh thổ có điều kiện thuận lợi cho khai thác nguồn năng lượng này. Một trong những dự án thử nghiệm đang được triển khai tại thành phố Meshkin Shahr, nơi nhiều giếng địa nhiệt đã được khoan để phục vụ các nhà máy điện trong tương lai.

Trong khi đó, thủy điện từng đóng vai trò quan trọng trong hệ thống điện của Iran trong giai đoạn từ những năm 1950 đến đầu thế kỷ XXI, với tỷ trọng khoảng 14% tổng sản lượng điện. Tuy nhiên, tình trạng hạn hán kéo dài trong những năm gần đây đã làm giảm đáng kể sản lượng từ nguồn năng lượng này, khiến Iran phải tìm kiếm các nguồn thay thế khác.

Mặc dù tiềm năng năng lượng tái tạo của Iran rất lớn nhưng tỷ trọng của các nguồn năng lượng này trong hệ thống điện hiện nay vẫn còn rất nhỏ. Tổng công suất điện của Iran vào khoảng 76.000 MW nhưng năng lượng tái tạo chỉ chiếm chưa đến 1%.