Quốc hội xem xét sửa Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật và cơ chế đặc thù xử lý vi phạm, hướng tới mở rộng tiếp cận pháp luật, bảo vệ người dám làm, ngăn ngừa lợi dụng chính sách...

Sáng ngày 3/8/2026, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội nghe Tờ trình, Báo cáo thẩm tra dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi) và dự án Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Hai dự án hướng tới hoàn thiện hành lang pháp lý trong phổ biến, tiếp cận pháp luật; đồng thời khuyến khích, bảo vệ cán bộ, cá nhân năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát chặt chẽ, không để chính sách bị lợi dụng.

ƯU TIÊN NHÓM YẾU THẾ, ĐƯA PHÁP LUẬT LÊN NỀN TẢNG SỐ

Trình bày Tờ trình dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi), Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết việc sửa đổi toàn diện Luật nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về đổi mới công tác phổ biến, giáo dục pháp luật; phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy và chính quyền địa phương hai cấp; tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số và khắc phục những hạn chế trong thực tiễn.

Dự thảo Luật gồm 5 chương, 39 điều, bổ sung và hoàn thiện trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong phổ biến, giáo dục pháp luật.

Theo đó, cơ quan chủ trì soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật, cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan đề xuất ký kết điều ước quốc tế, thỏa thuận quốc tế, cơ quan của Quốc hội và cơ quan báo chí được quy định rõ hơn về trách nhiệm phổ biến pháp luật.

Dự thảo cũng xác định trách nhiệm của người đứng đầu các bộ, cơ quan ngang bộ và Chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp trong lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện. Một số tổ chức, cá nhân được bổ sung trách nhiệm gồm tổ chức cung cấp dịch vụ pháp lý, cơ quan thi hành án hình sự, người sử dụng lao động, luật sư và luật gia.

Đối với Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật, dự thảo tiếp tục duy trì Hội đồng ở Trung ương và cấp tỉnh. Người đứng đầu bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan, tổ chức ở Trung ương và Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã được quyết định thành lập Hội đồng khi cần thiết, phù hợp với yêu cầu thực tiễn.

Dự thảo đồng thời bổ sung một số nhóm đối tượng đặc thù, gồm người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo; người cao tuổi; người bị phạt cải tạo không giam giữ; người chấp hành xong hình phạt tù đang tái hòa nhập cộng đồng.

Đối với người lao động, chính sách phổ biến, giáo dục pháp luật được ưu tiên cho người làm việc trong khu công nghiệp, khu chế xuất và người có mức lương bằng mức lương tối thiểu vùng. Nguồn lực thực hiện công tác phổ biến pháp luật cho các nhóm đặc thù cũng được yêu cầu bố trí tương xứng.

Trong lĩnh vực giáo dục, dự thảo quy định cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp có trách nhiệm đưa kiến thức pháp luật liên quan đến ngành, nghề đào tạo vào nội dung giảng dạy.

Một điểm mới đáng chú ý là việc bổ sung các phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật gắn với công nghệ số, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo, nhằm tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp tiếp cận pháp luật. Dự thảo cũng quy định về mục đích, nội dung, hình thức và trách nhiệm truyền thông chính sách.

Thẩm tra dự án Luật, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tán thành sự cần thiết ban hành Luật, đánh giá dự án cơ bản phù hợp với chủ trương của Đảng, bảo đảm tính hợp hiến, thống nhất của hệ thống pháp luật và thúc đẩy ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số.

Cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát nguồn tài chính, nhân lực, bảo đảm tính khả thi trong tổ chức thực hiện; đồng thời làm rõ hơn cơ chế thành lập Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật ở cấp xã.

Đối với nhóm đặc thù, một số ý kiến đề nghị xác định rõ tiêu chí thế nào là “khó khăn, hạn chế trong tiếp cận pháp luật”, bảo đảm minh bạch, thống nhất khi thực hiện.

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cũng đề nghị quy định rõ nguyên tắc truyền thông chính sách, tránh tác động không phù hợp đến quá trình xem xét, quyết định chính sách; đồng thời phân định hoạt động này với việc lấy ý kiến dự án, dự thảo văn bản pháp luật để tránh trùng lặp, lãng phí nguồn lực.

ƯU TIÊN BIỆN PHÁP KINH TẾ, HÌNH SỰ LÀ GIẢI PHÁP CUỐI CÙNG

Cũng trong sáng ngày 3/8/2026, Quốc hội nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự án Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Trình bày Tờ trình, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang cho biết dự án Nghị quyết nhằm thể chế hóa các chủ trương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung; phát triển khoa học, công nghệ, kinh tế tư nhân và kinh tế nhà nước.

Việc ban hành Nghị quyết nhằm tạo cơ sở pháp lý bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, không tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; đồng thời áp dụng chính sách nhân văn, khoan hồng, căn cứ hiệu quả về chính trị, kinh tế, xã hội để xử lý phù hợp.

Dự thảo Nghị quyết gồm 3 chương, 13 điều, áp dụng đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan đến vi phạm và xử lý vi phạm trong các lĩnh vực thuộc phạm vi điều chỉnh.

Một trong những nguyên tắc trọng tâm là khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung; khoan hồng, giảm nhẹ đối với hành vi vi phạm nhưng không tham nhũng, vụ lợi và mang lại hiệu quả.

Dự thảo xác định ưu tiên áp dụng các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính; xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng. Các hành vi lợi dụng chính sách để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực phải được xử lý nghiêm.

Dự thảo dành 7 điều quy định việc xử lý vi phạm, trong đó có các chính sách không truy cứu trách nhiệm hình sự; loại trừ trách nhiệm hình sự đối với trường hợp gặp rủi ro, gây thiệt hại trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; tạm hoãn truy cứu và miễn trách nhiệm hình sự.

Mỗi chính sách được áp dụng theo các điều kiện cụ thể, gắn với trình tự, thủ tục tố tụng hình sự, thi hành án hình sự và xử lý kỷ luật cán bộ, công chức, viên chức, người thuộc lực lượng vũ trang.

Dự kiến Nghị quyết được thực hiện trong 3 năm. Trường hợp thời hạn tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả vẫn còn sau khi Nghị quyết hết hiệu lực thì tiếp tục thực hiện, nhưng không quá 2 năm.

Thẩm tra dự án, Ủy ban Kinh tế và Tài chính cơ bản nhất trí với sự cần thiết ban hành Nghị quyết, nhằm kịp thời xử lý các vấn đề cấp thiết khi một số luật chưa được sửa đổi; tháo gỡ vướng mắc trong xử lý vụ việc, vụ án và khuyến khích đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị lượng hóa tiêu chí phân loại vi phạm, điều kiện áp dụng chính sách khoan hồng; thiết lập cơ chế kiểm soát, giám sát chặt chẽ, bảo đảm không có vùng cấm, không có ngoại lệ.

Đa số ý kiến tán thành không truy cứu trách nhiệm hình sự đối với trường hợp không tham nhũng, vì lợi ích chung, hoạt động đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội, không gây thất thoát, lãng phí hoặc đã khắc phục toàn bộ hậu quả.

Đối với trường hợp gặp rủi ro trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ đối tượng, điều kiện và tiêu chí áp dụng; bảo đảm khách quan, minh bạch, không để chính sách chấp nhận rủi ro có kiểm soát bị lợi dụng.

Việc khắc phục hậu quả cũng cần được xem xét cùng tính chất, mức độ hành vi, lỗi, động cơ, mục đích, nhân thân và khả năng tái phạm, tránh tạo cảm giác người có tiềm lực tài chính có thể dùng tiền để được miễn trách nhiệm hình sự, ảnh hưởng nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật.