Mối liên quan giữa thực phẩm siêu chế biến và chứng "não sương mù"

Một gói khoai tây chiên hay hộp bánh quy sau giờ làm việc, hoặc trong lúc nghỉ ngơi có vẻ là thú vui vô hại. Nhưng các bằng chứng khoa học đang cho thấy thói quen đó có thể đang ảnh hưởng đến hiệu suất nhận thức theo những cách không dễ nhận ra.

Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Alzheimer's & Dementia: Diagnosis, Assessment & Disease Monitoring đã phân tích dữ liệu về chế độ ăn và chức năng nhận thức của 2.192 người trưởng thành tại Úc, trong độ tuổi 40 đến 70, không ai có tiền sử sa sút trí tuệ.

Chế độ ăn được ghi nhận qua bảng hỏi, trong khi năng lực nhận thức được đánh giá qua bộ công cụ Cogstate Brief Battery - đo lường trí nhớ làm việc, học hỏi thị giác, tốc độ xử lý thông tin và khả năng chú ý.

Kết quả nghiên cứu cho thấy: cứ mỗi 10% tăng thêm trong lượng thực phẩm siêu chế biến được tiêu thụ hàng ngày, điểm số đo khả năng chú ý của người tham gia giảm 0,05 điểm. Để dễ hình dung, nhóm nghiên cứu quy đổi mức tăng 10% đó tương đương với một gói khoai tây chiên thông thường.

Một phát hiện đáng chú ý khác: viẹc ăn lành mạnh ở bữa chính cũng sẽ không đủ để bù đắp cho thói quen ăn vặt không kiểm soát.

THỰC PHẨM SIÊU CHẾ BIẾN TÁC ĐỘNG LÊN NÃO NHƯ THẾ NÀO?

Theo PGS.TS Lealani Mae Acosta, giảng viên lâm sàng khoa Thần kinh học tại Trung tâm Y tế Đại học Vanderbilt, vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ thực phẩm siêu chế biến cung cấp rất ít giá trị dinh dưỡng thực chất so với thực phẩm nguyên dạng.

"Não bộ cần nguồn năng lượng phù hợp để thực hiện các nhiệm vụ nhận thức. Thiếu đi các vi chất thiết yếu - vitamin, khoáng chất, chất xơ - não không thể vận hành đúng chức năng," bà nhận định. Khi thực phẩm siêu chế biến lấn át các thực phẩm tốt cho não như thịt nạc, rau củ và trái cây trong bữa ăn hàng ngày, hệ quả sẽ là suy giảm khả năng tập trung.

Bà Sonya Angelone, tiến sĩ dinh dưỡng và chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng có đăng ký hành nghề tại San Francisco, chỉ ra thêm hai cơ chế tác động quan trọng khác.

Thứ nhất, các phụ gia nhân tạo - bao gồm phẩm màu và chất nhũ hóa - có trong nhiều loại thực phẩm siêu chế biến có thể kích hoạt phản ứng viêm trong cơ thể và não bộ. Thứ hai, nhóm thực phẩm này có liên quan đến gia tăng nguy cơ kháng insulin - tình trạng cơ thể phản ứng kém với hormone điều tiết đường huyết - điều mà bà Angelone khẳng định "có thể làm suy giảm chức năng nhận thức theo cơ chế trực tiếp".

CHẾ ĐỘ ĂN CÓ THỰC SỰ LÀ THỦ PHẠM CHÍNH?

Các chuyên gia đồng thuận rằng chế độ ăn là một yếu tố có ảnh hưởng tới não bộ, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất hay chủ đạo.

TS. Davide Cappon, nhà tâm lý học thần kinh tại Trung tâm Y tế Tufts, nhận định: "Trên thực tế, chất lượng giấc ngủ, mức độ căng thẳng, trạng thái tâm lý và tác dụng phụ của thuốc thường có tác động tức thì lên não lớn hơn nhiều so với chế độ ăn".

PGS. Acosta đặt vấn đề trong bức tranh rộng hơn: "Chúng ta đang sống trong một xã hội bị phân tán sự chú ý liên tục - từ mạng xã hội, thiết bị số đến vô vàn kích thích giành giật sự tập trung mỗi ngày. Bất kỳ điều gì nằm trong tầm kiểm soát của chúng ta như đảm bảo ngủ đủ giấc và duy trì chế độ ăn cân bằng với thực phẩm nguyên chất đều có thể hỗ trợ duy trì sự tập trung tốt hơn".

NHỮNG THAY ĐỔI NHỎ CÓ THỂ ĐEM LẠI TÁC ĐỘNG ĐÁNG KỂ

Bà Angelone cho rằng chế độ ăn là một trong số ít yếu tố lối sống có thể điều chỉnh tương đối dễ dàng để cải thiện sức khỏe nhận thức. "Ngay cả những thay đổi nhỏ cũng có thể tạo ra sự khác biệt," bà nhấn mạnh, đồng thời khuyến nghị ưu tiên các thực phẩm ở trạng thái gần với tự nhiên nhất.

PGS. Acosta mở rộng khuyến nghị sang các yếu tố lối sống bổ trợ để đảm bảo sức khỏe não: đảm bảo ngủ tối thiểu 7 tiếng mỗi đêm và duy trì ít nhất 150 phút vận động cường độ vừa mỗi tuần.

TS. Cappon lưu ý thêm rằng một số loại thuốc thông dụng - như thuốc kháng histamine và statin - có thể làm tăng nguy cơ "não sương mù", và đây là yếu tố đáng xem xét khi đánh giá toàn diện tình trạng suy giảm tập trung. Nếu đã điều chỉnh đồng bộ các yếu tố trên mà tình trạng vẫn không cải thiện, PGS. Acosta khuyến nghị tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được thăm khám và đánh giá kỹ lưỡng hơn.

Thực phẩm siêu chế biến là một phần không thể tách rời của thị trường tiêu dùng hiện đại. Tuy nhiên, khi bằng chứng khoa học tiếp tục tích lũy về chi phí sức khỏe dài hạn của chúng - bao gồm cả sức khỏe nhận thức - câu hỏi đặt ra không chỉ dừng ở lựa chọn cá nhân, mà còn liên quan đến cách ngành công nghiệp thực phẩm và chính sách dinh dưỡng cần đáp ứng trước các bằng chứng này.