Chủng virus Ebola hiếm gặp chưa có vaccine đang lây lan nhanh tại Cộng hòa Dân chủ Congo và Uganda, buộc WHO ban bố tình trạng khẩn cấp y tế quốc tế trong bối cảnh nguy cơ dịch lan rộng xuyên biên giới và hệ thống y tế khu vực bị đe dọa nghiêm trọng bởi xung đột vũ trang…

Đợt bùng phát Ebola mới tại Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) đang khiến cộng đồng y tế toàn cầu đặc biệt lo ngại khi số ca tử vong và nghi nhiễm tăng nhanh, trong khi virus đã xuất hiện tại Uganda và có nguy cơ lan rộng ra nhiều quốc gia châu Phi khác.

Ngày 18/5, World Health Organization đã chính thức tuyên bố đợt bùng phát Ebola hiện nay là “tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế” (PHEIC) - mức cảnh báo cao nhất của cơ quan này đối với các nguy cơ y tế xuyên biên giới.

Theo WHO, đợt bùng phát có thể lớn hơn nhiều so với những gì đang được phát hiện và báo cáo, do tỷ lệ xét nghiệm dương tính cao cùng số ca nghi nhiễm liên tục gia tăng tại các khu vực chịu ảnh hưởng.

EBOLA LÀ GÌ VÀ VÌ SAO ĐỢT DỊCH LẦN NÀY ĐẶC BIỆT NGUY HIỂM?

Bệnh thường khởi phát với các triệu chứng như sốt, đau đầu, đau cơ, mệt mỏi, sau đó tiến triển thành nôn mửa, tiêu chảy, phát ban và xuất huyết nghiêm trọng cả bên trong lẫn bên ngoài cơ thể. Trong nhiều trường hợp, bệnh nhân có thể suy đa cơ quan và tử vong nhanh chóng.

Từ khi được phát hiện lần đầu vào năm 1976, Ebola đã gây hơn 40 đợt bùng phát tại châu Phi và khiến khoảng 15.000 người thiệt mạng trong 50 năm qua.

Theo Bộ trưởng Y tế Cộng hòa Dân chủ Congo Samuel-Roger Kamba, tỷ lệ tử vong của chủng này có thể lên tới 50%. Điều khiến giới chuyên gia lo ngại hơn là vaccine Ebola phổ biến hiện nay - Ervebo - được phát triển chủ yếu để chống lại chủng Zaire, nên không phù hợp với virus Bundibugyo.

Tiến sĩ Simon Williams, chuyên gia bệnh truyền nhiễm tại Đại học Swansea, nhận định Ebola không lây nhanh như Covid-19 hay bệnh sởi, nhưng mức độ nguy hiểm lại cao hơn rất nhiều.

“Đây là căn bệnh có tỷ lệ tử vong rất cao và có thể gây chết người ở mọi nhóm tuổi, không chỉ người già hay người có bệnh nền”, ông cho biết. Hiện việc kiểm soát Ebola chủ yếu dựa vào phát hiện sớm, cách ly bệnh nhân, truy vết người tiếp xúc và hạn chế lây nhiễm trong cộng đồng. Tuy nhiên, những biện pháp này đang gặp nhiều trở ngại tại miền Đông Cộng hòa Dân chủ Congo.

XUNG ĐỘT VŨ TRANG KHIẾN KIỂM SOÁT DỊCH TRỞ NÊN KHÓ KHĂN

Tâm điểm đợt bùng phát hiện nay là tỉnh Ituri ở miền Đông Cộng hòa Dân chủ Congo- khu vực vốn nhiều năm chìm trong xung đột và bất ổn an ninh.

Theo WHO, tính đến nay khu vực này đã ghi nhận hơn 300 ca nghi nhiễm và ít nhất 88 ca tử vong nghi do Ebola. Một số ca bệnh xác nhận cũng đã xuất hiện tại thủ đô Kinshasa và thành phố Goma thuộc tỉnh Bắc Kivu.

Đáng chú ý, Uganda đã ghi nhận hai ca nhiễm Ebola ở những người từng di chuyển từ Cộng hòa Dân chủ Congo sang nước này. Một bệnh nhân đã tử vong tại thủ đô Kampala. WHO cảnh báo toàn bộ 10 quốc gia có chung đường biên giới với Cộng hòa Dân chủ Congo đều đang đối mặt nguy cơ cao nếu dịch tiếp tục lan rộng.

Giới chuyên gia cho rằng một trong những nguyên nhân lớn nhất khiến Ebola khó kiểm soát là hệ thống y tế tại miền Đông Cộng hòa Dân chủ Congo đang bị suy yếu nghiêm trọng bởi xung đột kéo dài. Nhiều khu vực tại Ituri và Bắc Kivu nằm dưới ảnh hưởng của các nhóm vũ trang. Các cơ sở y tế từng bị tấn công trong những đợt bùng phát Ebola trước đây, khiến người dân e ngại tới bệnh viện điều trị.

Giáo sư Paul Hunter của Đại học East Anglia cho biết tâm lý sợ hãi và thiếu niềm tin vào hệ thống y tế có thể khiến nhiều người bệnh tiếp tục ở lại cộng đồng, từ đó làm tăng nguy cơ lây lan cho gia đình và những người tiếp xúc gần.

Bên cạnh đó, hoạt động di cư, giao thương và đi lại xuyên biên giới tại khu vực Đông Phi cũng khiến việc truy vết người tiếp xúc và giám sát dịch tễ trở nên khó khăn hơn nhiều.

Các chuyên gia cho rằng virus có thể đã âm thầm lây lan trong cộng đồng suốt nhiều tuần trước khi được phát hiện chính thức. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi (Africa CDC), giới chức y tế chỉ được cảnh báo về ổ dịch thông qua mạng xã hội vào ngày 5/5, khi số người tử vong đã lên tới khoảng 50 người.

Tiến sĩ Anne Cori, chuyên gia mô hình hóa bệnh truyền nhiễm tại Imperial College London, cho rằng việc phát hiện chậm khiến các biện pháp truy vết tiếp xúc - công cụ quan trọng nhất để kiểm soát Ebola - trở nên khó triển khai hiệu quả hơn rất nhiều.

WHO KÊU GỌI HÀNH ĐỘNG KHẨN CẤP ĐỂ NGĂN DỊCH LAN RỘNG

WHO cho biết việc ban bố tình trạng khẩn cấp y tế quốc tế nhằm thúc đẩy phối hợp ứng phó giữa các quốc gia, huy động nguồn lực y tế và tăng cường giám sát dịch tễ tại khu vực biên giới.

Cơ quan này kêu gọi các nước kích hoạt cơ chế ứng phó khẩn cấp, triển khai kiểm tra y tế xuyên biên giới và hỗ trợ Cộng hòa Dân chủ Congo cũng như Uganda tăng cường năng lực xét nghiệm, điều trị và cách ly.

Tuy nhiên, WHO cũng khuyến cáo các quốc gia không nên đóng cửa biên giới hoặc hạn chế thương mại và đi lại một cách cực đoan, do điều này có thể khiến người dân di chuyển qua các tuyến không chính thức và làm giảm hiệu quả giám sát dịch bệnh.

Tổ chức Bác sĩ không biên giới (Doctors Without Borders) đánh giá tốc độ lây lan của đợt dịch hiện nay là “cực kỳ đáng lo ngại” và cho biết đang chuẩn bị triển khai chiến dịch ứng phó quy mô lớn tại khu vực bị ảnh hưởng.

Theo WHO, nguy cơ lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở bản thân virus Bundibugyo mà còn ở khả năng hệ thống y tế tại các vùng xung đột bị quá tải hoặc sụp đổ trước khi dịch được kiểm soát.

Dù Ebola khó trở thành đại dịch toàn cầu như Covid-19 do chủ yếu lây qua tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể, giới chuyên gia cảnh báo nếu không được khống chế nhanh chóng, đợt bùng phát hiện nay vẫn có thể trở thành cuộc khủng hoảng y tế nghiêm trọng đối với khu vực châu Phi.