Việc Mỹ lần đầu hạn chế quyền truy cập vào một mô hình AI tiên tiến đang làm dấy lên lo ngại AI đã trở thành công cụ địa chính trị và an ninh quốc gia. Theo giới quan sát châu Âu, nếu không nhanh chóng thay đổi chiến lược, EU có nguy cơ trở thành "thuộc địa số" giữa Mỹ và Trung Quốc…

Theo Euronews, Tiến sĩ Sergey Lagodinsky, Phó Chủ tịch Nhóm Đảng Xanh/Liên minh Tự do châu Âu (Greens/EFA) tại Nghị viện châu Âu, cho rằng trí tuệ nhân tạo (AI) đang bước sang một giai đoạn hoàn toàn mới. Theo ông, AI khởi đầu là một phát minh, sau đó phát triển thành mô hình kinh doanh và đến mùa xuân năm nay đã trở thành một loại "vũ khí hủy diệt hàng loạt".

AI TRỞ THÀNH CÔNG CỤ AN NINH QUỐC GIA, "CÔNG TẮC NGẮT AI" XUẤT HIỆN

Bước ngoặt này xuất hiện sau khi Anthropic - một trong những công ty AI hàng đầu thế giới và là đối thủ của OpenAI hay Google - công bố mô hình AI mạnh nhất mang tên Mythos.

Điều đáng lo ngại hơn là sáng kiến Project Glasswing - được thành lập nhằm nghiên cứu và kiểm soát các rủi ro từ Mythos - lại không có bất kỳ tổ chức hay chuyên gia châu Âu nào tham gia.

Theo ông Lagodinsky, đây là dấu hiệu cho thấy châu Âu đang bị gạt ra khỏi các trung tâm quyền lực mới của AI.

Diễn biến mang tính bước ngoặt xảy ra trong tháng này khi chính quyền Mỹ quyết định hạn chế quyền truy cập vào Mythos đối với người không mang quốc tịch Mỹ. Đây được xem là lần đầu tiên thế giới chứng kiến một "AI kill switch" - hay "công tắc ngắt AI" - được đưa vào thực tế.

Quyết định này cho thấy nếu Washington muốn, khoảng 88% dân số thế giới có thể mất quyền tiếp cận các mô hình AI tiên tiến của Mỹ chỉ trong một thời gian rất ngắn.

Trong khi đó, Trung Quốc được dự báo cũng sẽ sớm đạt năng lực kiểm soát tương tự trong vòng khoảng một năm tới.

Theo ông Lagodinsky, điều này đồng nghĩa châu Âu đang đứng trước nguy cơ trở thành một "thuộc địa số" bị kẹp giữa hai đế chế AI.

Ông cho rằng Brussels không còn nhiều thời gian. Dù đã tụt lại phía sau, sự kết hợp giữa chủ quyền công nghệ, quy mô đầu tư và cải cách thể chế vẫn là cơ hội duy nhất để châu Âu bắt kịp cuộc đua.

Trong giai đoạn chuyển tiếp, châu Âu cần theo đuổi một chiến lược hợp tác thông minh nhằm duy trì sức cạnh tranh của nền kinh tế.

CHÂU ÂU CẦN QUY MÔ LỚN HƠN NHIỀU

Yếu tố quan trọng nhất hiện nay là quy mô, ông Lagodinsky nhấn mạnh đây có thể không phải là cuộc đua mà châu Âu lựa chọn, nhưng chắc chắn là cuộc đua mà châu Âu buộc phải tham gia.

Trong lĩnh vực AI, năng lực tính toán và đổi mới công nghệ được quyết định bởi các khoản đầu tư khổng lồ. Quy mô vốn cần thiết không còn tính bằng hàng tỷ USD mà phải tính bằng hàng nghìn tỷ USD. Nguồn lực này cũng không thể chỉ dựa vào ngân sách công mà phải được huy động từ khu vực tư nhân.

Vì vậy, ông đề xuất Ủy ban châu Âu cần nhanh chóng triệu tập hội nghị khẩn cấp với các doanh nghiệp lớn nhất của châu Âu nhằm huy động các cam kết đầu tư đủ lớn và đủ bền vững.

Theo ông, các tập đoàn châu Âu cần nhận thức rằng đây không chỉ là vấn đề tăng trưởng kinh doanh mà còn là câu chuyện sống còn của chính họ cũng như tương lai của châu Âu với tư cách một không gian kinh tế có khả năng tự bảo vệ mình.

Song song với đó, EU cần đẩy nhanh việc hoàn thiện Liên minh Thị trường vốn và Thị trường số thống nhất.

Theo ông, quy mô không chỉ nằm ở dòng vốn mà còn ở quy mô thị trường. Lợi thế lớn nhất của châu Âu chính là thị trường chung, thay vì các giải pháp riêng lẻ của từng quốc gia.

Ông cho rằng châu Âu cần các siêu nhà máy (Gigafactory) hợp tác giữa Pháp và Đức, các chòm vệ tinh không gian quy mô toàn châu Âu cũng như những dự án mang tính liên kết toàn khối để khai thác tối đa sức mạnh cộng hưởng của thị trường chung.

HỢP TÁC QUỐC TẾ ĐỂ ĐỐI PHÓ "CHỦ NGHĨA ĐẾ QUỐC SỐ"

Bên cạnh việc tăng cường nội lực, tác giả cho rằng EU cần chủ động tập hợp các đối tác quốc tế nhằm chia sẻ năng lực tính toán AI, hình thành một liên minh giữa các cường quốc tầm trung.

Theo ông, EU hiện là siêu cường duy nhất vừa có khả năng vừa sẵn sàng sử dụng chủ nghĩa đa phương để đối trọng với "chủ nghĩa đế quốc số".

Chiến lược số quốc tế của EU đã đặt nền tảng cho chính sách đối ngoại trong lĩnh vực công nghệ thông qua mục tiêu xây dựng các quan hệ đối tác toàn cầu về hợp tác số. Giờ là lúc châu Âu cần đóng vai trò dẫn dắt. Đồng thời, EU cũng cần xây dựng một mối quan hệ mới với Mỹ.

Theo ông Lagodinsky, dù không mong muốn, trong trung hạn châu Âu vẫn sẽ phải phụ thuộc vào năng lực tính toán và hạ tầng sản xuất chip của Mỹ để phát triển các doanh nghiệp AI của riêng mình ở tầng ứng dụng.

Mặc dù châu Âu vẫn sở hữu một số lợi thế quan trọng như công nghệ in thạch bản chip của ASML - doanh nghiệp Hà Lan gần như độc quyền trên thế giới - nhưng lợi thế này vẫn còn khá hạn chế nếu so với sức mạnh công nghệ của Mỹ.

Do đó, tác giả đề xuất một chiến lược "song hành", trong đó châu Âu vừa hợp tác với Washington ở những lĩnh vực cần thiết, vừa từng bước xây dựng năng lực và hạ tầng riêng để có thể tự chủ trong tương lai.

Ông cũng cho rằng các quy định quản lý không phải là rào cản mà là lợi thế, bởi chúng giúp công nghệ Mỹ hoạt động trong khuôn khổ minh bạch và tạo dựng lòng tin tại thị trường châu Âu.

Theo ông Lagodinsky, Mỹ hiện đang chứng kiến làn sóng "techlash" - sự gia tăng tâm lý hoài nghi và mất lòng tin của người dân đối với AI.

Để tránh kịch bản tương tự, châu Âu cần bảo đảm rằng các đổi mới trong AI phải đi kèm với những cải tiến về hiệu quả sử dụng năng lượng, tiết kiệm nước và phát triển bền vững.

Đồng thời, lợi ích kinh tế từ AI cũng cần được phân phối công bằng hơn để người dân không trở thành bên phải gánh chịu chi phí trong khi các tập đoàn công nghệ thu về phần lớn lợi nhuận và chỉ khi người dân chấp nhận những khoản đầu tư lớn vào AI thì các khoản đầu tư đó mới có thể mang lại hiệu quả cả về chính trị lẫn kinh tế.

Ông Lagodinsky cho rằng việc huy động nguồn vốn khổng lồ, xây dựng liên minh quốc tế và đàm phán với một đối tác khó lường như Mỹ đều là những nhiệm vụ không dễ dàng đối với châu Âu. Tuy nhiên, sự xuất hiện của "công tắc ngắt AI" đã chứng minh thế giới đã bước vào một kỷ nguyên AI hoàn toàn mới.

Câu hỏi lớn nhất hiện nay không còn là AI sẽ thay đổi thế giới như thế nào, mà là liệu châu Âu có thể tự nắm lấy vận mệnh công nghệ của mình để trở thành một chủ thể địa chính trị thực sự trong kỷ nguyên AI hay không?